Zvyčajny fašyzm. Jaho sutnasć i prajavy

Хуан Перон, Франсиско Франко, Адольф Гитлер, Бенито Муссолини

Abvinavačańnie ŭ “fašyzmie” zjaŭliajecca adnym z samych brudnych i abrazlivych ŭ našych krajach. Toĺki voś ŭjaŭlienni ab sensie dadzienaha epiteta časciakom zastajucca vieĺmi rasplyvistymi, skladajucca z uryŭkaŭ savieckaj i postsavieckaj prapahandy, a taksama kinastužak pra Druhuju susvietnuju vajnu. Pa hetaj pryčynie mnohija mohuć navat nie zaŭvažyć, jak sami stali častkaj paŭtarennia historyi.

Dlia značnaj doli nasieĺnictva paznannia pra fašyzm abmiažoŭvajucca i naohul toĺki “jany chacieli zniščyć SSSR.” Bo fašystami, jak vučyla prapahanda, byli hitlieraŭcy i ich sajuzniki (choć, napryklad, taja ž Finliandyja, jakaja dziejničala ŭ sajuzie z Hiermanijaj, byla zusim nie fašysckaj, a voś niejtraĺnaja Ispanija — jašče jak). A pra inšyja teatry vajennych dziejanniaŭ, nie kažučy ŭžo pra padziei z vierasnia 1939 pa červień 1941, radavomu savieckamu čalavieku naohul šmat viedać bylo nie treba. Tamu ŭ ich ujaŭlienni liuby, chto admoŭna stavicca da Savieckaha Sajuzu abo vystupaje za niezaliežnasć ad Kramlia, — heta ŭžo apryjory “fašyst.” Tut ža ŭsplyvaje i abvinavačannie ŭ nienavisnym dlia takich liudziej “nacyjanalizmie.” U svoj čas dlia savieckich ideolahaŭ jak nieĺha darečy apynulisia sproby niekatorych nacyjanaĺna aryjentavanych dziejačaŭ skarystacca napadam Hiermanii na SSSR dlia adnaŭliennia niezaliežnasci svaich narodaŭ. U SSSR daminavali idei “internacyjanalu” i abjadnannia pralietaryjaŭ usich krain, tamu nacyjanalizm — calkam pazityŭnaja zjava i kanstruktyŭnaja asnova zjaŭliennia sučasnych nacyjanaĺnych dziaržaŭ na ablomkach spačylych u XX stahoddzi impieryj — byŭ dlia kamunistaŭ idealahična čužym. Kab zabić dvuch zajcoŭ, kaštoŭnasci nacyjanaĺnaj identyčnasci i nacyjanaĺnaj dziaržaŭnasci paprostu pryraŭniali da hitlieraŭskaj idealohii nacyzmu — vučenni ab čyscini rasy. Vykliučenniem u hetym planie nie zjaŭliajecca i A. R. Lukašenka:

“Što tyčycca fašyzmu, da mianie heta nijak nie pryliapić. Tamu što ja internacyjanaĺny čalaviek. Vy ž bačycie maju palityku. Ja zaŭsiody hanaryŭsia tym, što ŭ nas niama bojki, supiarečnasciaŭ pamiž roznymi nacyjanaĺnasciami. A ŭ nas pad 100 nacyjanaĺnasciaŭ žyvuć. Ja zaŭsiody hanaryŭsia tym, što ŭ nas mižkanfiesijny mir. Ja zaŭsiody kazaŭ, heta moj lozunh pieradvybarčy i ŭ vybary, — kožny pavinien znajsci svaju darohu da chrama. Tamu ja nie nacyjanalist, a fašyzm — heta vyšejšaja forma nacyjanalizmu. Fašystam moža być zaŭziaty nacyjanalist. Heta nie da mianie”

A. R. Lukašenka. 20.11.2020

Viadoma, fašyzm zjaŭliajecca vyšejšaj formaj nacyjanalizmu ŭ toj ža stupieni, što spaĺvannie žyŭcom — vyšejšaja forma finskaj lazni. Alie što ž na samaj spravie “fašyzm” aznačaje? Adkaz na pavierchni: jon zakliučany ŭ pieršapačatkovym sensie samoha termina. Fascio ŭ litaraĺnym pierakladzie z itaĺjanskaj aznačaje “zviazak, sajuz.” A sami fascyi (fašyny) — heta byli prosta zviazki dubcoŭ. Tych samych, jakija liohka lamajucca paasobku, alie tryvalyja razam. U staražytnym Rymie fascyi pry dziaržaŭnym dziejačy nasili liktary — jaho asabistaja achova i vykanaŭcy jaho prysudaŭ. Tak što fascyja ŭ pačatku ŭjaŭliala saboj adnačasova simval ulady i instrumient pakaranniaŭ — pučok rozah, da jakich u peŭnych vypadkach dadavalasia siakiera.

Staražytnarymskaja fascyja
Staražytnarymskaja fascyja

Alie z XVIII stahoddzia hety staražytnarymski atrybut zdabyŭ šyrokuju papuliarnasć u jakasci simvala dziaržaŭnaha adzinstva, abarony dziaržaŭnasci. Z tych časoŭ jaho možna ŭbačyć u roznaj simvolicy ci jak architekturnaje ŭpryhožvannie ŭ mnostvie miescaŭ ad ZŠA i da Rasii. Mienavita fascyju Benita Musalini vybraŭ ŭ 1919 hodzie ŭ jakasci embliemy dlia svajoj novaj partyi — “Itaĺjanski sajuz baraćby” (it. Fasci italiani di combattimento). Tak zjaviŭsia fašyzm.

Национальная фашистская партия (Partito Nazionale Fascista)
Embliema Nacyjanaĺnaj fašysckaj partyi (Partito Nazionale Fascista), jakaja pryjšla ŭ 1921 hodzie na zmienu «Itaĺjanskamu sajuzu baraćby».

Viadoma, simvalaŭ paslia bylo mnostva, jak i ŭzniklych u pieršaj palovie XX stahoddzia padobnych palityčnych ruchaŭ pad roznymi nazvami — ispanski “falanhizm,” braziĺski “intiehralizm,” niamiecki “nacyjanal-sacyjalizm,” arhientynski “justycyjalizm”… Alie mienavita itaĺjanski “fašyzm” staŭ u vyniku ahuĺnym terminam dlia apisannia ŭsich padobnych idealohij. Bo hety termin jak nieĺha liepš adliustroŭvaje asnoŭnuju ideju dadzienych ruchaŭ — maksimaĺnaje palityčnaje, sacyjaĺnaje, kuĺturnaje i nacyjanaĺnaje zhurtavannie hramadzian i padparadkavannie ich adzinaj ŭladzie dzielia abarony idealaŭ, dasiahniennia vyšejšych metaŭ, pieramohi nad vorahami, roskvitu dziaržavy i hramadstva. Inšymi slovami, daroha ŭ Piekla pa tradycyi vybrukavanaja samymi dobrymi namierami. I dlia taho, kab nikoli nie paŭtarać padobnaha padarožža, važna razumieć sutnasć fašyzmu ŭ detaliach, razabrać hetuju “kryvuju darožku” pa cahlinkach.

Dyktatura

Biez aŭtarytarnaha lidera niemahčyma samo pa sabie farmiravannie fašysckaha režymu — mienavita vakol jaho adbyvajecca “zviazak” hramadstva ŭ žorstkuju, adzinuju, centralizavanuju sistemu. Dyktatar nie prosta imkniecca kantraliavać u krainie ŭsio, alie i pazicyjanuje siabie ŭ roli nośbita asablivaj misii, biez jakoha dziaržava i narod nibyta asudžanyja na pakuty ci navat znikniennie. Pryčym fašysckija dyktatary ščyra vierać u svaju vybranasć i sapraŭdy ličać, što ŭsie ich dziejanni apraŭdanyja niejkimi vyšejšymi metami.

Adnak pry fašyzmie zachoŭvajecca peŭnaja bačnasć demakratyčnaha ladu. Choć fašysty apryjory nienavidzić demakrataŭ i rehuliarna krytykujuć idealy libieralizmu, alie pazicyjanujuć siabie mienavita jak “narodny” ruch, tamu ŭsialiak mimikrujuć pad demakratyčnyja instytuty: vybary, alie z niejtralizacyjaj niepažadanych kandydataŭ i masavymi faĺsyfikacyjami vynikaŭ; parlamient i viarchoŭny sud, alie calkam z lajaĺnych staŭlienikaŭ; partyjnaja sistema, alie aficyjna dazvolienyja toĺki partyjnyja struktury dziejučaha režymu; maštabnyja “narodnyja schody,” simvalizujučyja ŭladu naroda, alie ŭ vyhliadzie staranna zrežysavanych partyjnych zjezdaŭ z vykliučna addanymi lideru deliehatami. Slovam, žorstkaja dyktatura nibyta na karysć i dzielia abarony niejkaj “praviĺnaj” demakratyi.

Hvaltoŭnaja kansalidacyja hramadstva

Asnoŭnym imknienniem fašysckaha režymu zjaŭliajecca pieratvarennie nasieĺnictva ŭ adnoĺkavyja dubčyki, jakija zručna viazać ŭ fascyju, pryviadziennie nacyi da “adzinstva” pa vyznačanych ahuĺnych dlia ŭsich standartach, poŭnaje padparadkavannie voli kirujučaha centra. Mahčyma, heta i možna nazvać toj “vyšejšaj formaj nacyjanalizmu,” pra jakuju kazaŭ Lukašenka. Toĺki voś nacyja — heta ŭ pieršuju čarhu prosta sukupnasć usich hramadzian dziaržavy. I “rasavaja čyscinia” zusim nie abaviazkova pavinna tut mieć značennie — rasizm byŭ idejaj režymu Hitliera i nie byŭ ulascivy inšym fašysckim dyktaturam. Napryklad, mnohija jeŭrapiejskija habrei znajšli prytulak ad pierasliedu hitlieraŭskimi nacystami mienavita ŭ fašysckaj Ispanii, a slohanam braziĺskich intehralistaŭ i naohul bylo “Jadnannie dlia ŭsich ras i narodaŭ.”

Интегралисты
Braziĺskija intiehralisty, 1930-ja. Simval intehralistaŭ — hreckaja litara S (sihma) — paznačaje ŭ matematycy sumu, a termin «intehral» — sumu biaskoncaha liku biaskonca malych skladnikaŭ.

Takim čynam, ŭ fašyzmu chutčej “impierskaje” ŭjaŭliennie ab nacyi, zasnavanaje na hlabalizacyi, centralizacyi, unifikacyi, asimiliacyi. Fašysty staranna nasadžajuć karparatyvizm i tataĺny dziaržaŭny kantroĺ za ŭsimi ablasciami hramadskaha žyccia. Dziaržaŭnyja sajuzy moladzi, praŭladnyja prafsajuzy, štatnyja ideolahi ŭ pracoŭnych kaliektyvach — usio pavinna služyć maksimaĺnaj “zhurtavanasci” ŭ hramadstvie, raspaŭsiudžvanniu adzinych idealaŭ, kuĺturnych kaštoŭnasciaŭ, sacyjaĺnych i palityčnych pohliadaŭ, biespiarečnaha paslušenstva. Navat relihija ŭ rukach fašystaŭ stanovicca dziaržaŭna kantraliavanym instrumientam. Naturaĺna, asabliva važnuju roliu ŭ fašysckaj dziaržavie hraje centralizavanaja infarmacyjnaja prapahanda. Fašysty nienavidziać i ŭsialiak dušać niezaliežnuju žurnalistyku, žorstka kantraliujuć infarmacyjny patok i nie škadujuć srodkaŭ na dziaržaŭnyja SMI, jakija pryvivajuć nasieĺnictvu “adzina viernuju” idealohiju.

Kantraliujemaja ekanomika

U adrozniennie ad kamunizmu, jaki imkniecca da admovy ad pryvatnaj ulasnasci i svabodnaha pradprymaĺnictva, fašyzm nie admaŭliaje kapitalistyčnuju ekanomiku. Jak raz naadvarot: pieršyja fašysckija ruchi farmavalisia mienavita jak reakcyja na rost papuliarnasci kamunizmu i mieli jarka vyjaŭlienuju antykamunistyčnuju nakiravanasć. Siaredni klas achvotna ŭstupaŭ u šerahi fašysckich arhanizacyj i halasavaŭ za ich, kab abaranić svaju ŭlasnasć ad namieraŭ pralietaryjatu “adabrać i padzialić.”

Pry hetym siarod fašysckich lideraŭ časta bylo niamala tych, chto ŭ minulym zjaŭliaŭsia jakraz sacyjalistami. Pačynajučy z Adoĺfa Hitliera i Benita Musalini. I peŭny «sacyjalizm» u idealohii fašyzmu usio ž taki zachavaŭsia. Razam z usim jaho “klopatam ab pracoŭnych.” Bo fašyzm taksama ličyć siabie «narodnym» režymam. Toĺki zamiest poŭnaha admaŭliennia ad pryvatnaha pradprymaĺnictva fašysty abrali palityku žorstkaha kantroliu nad ekanomikaj, matyvujučy heta karysciu dlia hramadstva i abaronaj nacyjanaĺnych intaresaŭ. Dziaržaŭnaje planavannie, ŭdziel dziaržavy ŭ bujnych pryvatnych akcyjaniernych tavarystvach, kirujučyja pradpisanni pryvatnym pradprymaĺnikam, nibyta “dobraachvotnyja” pabory i patrabavannie biespiarečnaj lajaĺnasci režymu jak zaloh prava na viadziennie bizniesu — voś fašysckaja aĺternatyva jak kamunizmu, tak i narmaĺnaj rynkavaj ekanomicy.

Militaryzm

Fašyzm boĺš za ŭsio cenić hrubuju silu i nie prymaje kampramisy jak “prajavy slabaści.” Bo i sama fascyja pieršapačatkova byla simvalam mienavita prava na silu. A dlia fašystaŭ sila — heta sinonim ulady. Sila ŭ fašysckim režymie topča liubyja zakony, skažaje i padmianiaje ich pa voli pravadyra va ŭhodu panujučaj idealohii. Tamu padmurkam fašysckaha praŭliennia zjaŭliajucca armija i silavyja struktury. Fašysckija lidery liubiać vajennyja parady, paŭsiudna prasoŭvajuć u pieršuju čarhu silavikoŭ i sami z zadavaĺnienniem prymiarajuć na siabie vajennuju formu. Navat kali nikoli nie byli prafiesijnymi vajskoŭcami. Da taho ž armija dlia fašystaŭ — heta ideal taho samaha “zhurtavanaha hramadstva” i krynica “praviĺnaha” patryjatyzmu. Pieršyja fašysckija partyi navat vydumliali adzinuju formu dlia svaich prychiĺnikaŭ: čornyja kašuli ŭ itaĺjanskich fašystaŭ, sinija kašuli ispanskich falanhistaŭ, zialionyja ŭ intehralistaŭ Brazilii abo karyčnievyja ŭ niamieckich nacyjanal-sacyjalistaŭ.

Tradycyjanalizm

Fašyzm imkniecca da pravieranych kaštoŭnasciaŭ minulaha. Apora na zachavannie starych paradkaŭ supraćpastaŭliajecca fašystami ŭsiamu “navamodnamu,” što na ich dumku moža raskolvać i “raskladać” hramadztva. Miažujučaja z mistycyzmam relihijnasć, prapahanda siamiejnych tradycyj, hamafobija, admaŭliennie ad sučasnaha mastactva, paharda da subkuĺturnch ruchaŭ — usio heta pry fašystach stanovicca častkaj dziaržaŭnaj palityki. Adviečnaja prabliema kanfliktu pakalienniaŭ biezapieliacyjna vyrašajecca na karysć “baćkoŭ.”

Časta na hliebie zaliežnasci ad minulaha fašysckija režymy pakutujuć ad revanšyzmu i manipuliujuć idejami viarnuć “byluju vielič:” Benita Musalini sprabavaŭ adradzić antyčnuju Rymskuju impieryju, Adoĺfu Hitlieru nie davala spakoju slava znikšaj Sviaščennaj Rymskaj impieryi hiermanskaj nacyi, a Fransiska Franka byŭ apantany idejaj adnaŭliennia impierskaj mahutnaści Ispanskaj manarchii. Nastaĺhija pa SSSR u hetym planie sapraŭdy hetak ža moža hrać roliu “zalatoha vieku,” pitajučaha idealohiju fašysckaj dyktatury. Bo heta bahataja krynica ŭsialiakaha “nas usie bajalisia,” “vialikija pieramohi,” “svietlyja idealy” i inšych “praŭdzivych kaštoŭnasciaŭ.”

Vykaraniennie čuždaha

Pry zlučenni fascyi nieminuča josć tyja dubcy, jakija zusim nie padychodziać aĺbo zusim supraciviacca “abrazanniu,” čym zusim psujuć usiu “idealistyčnuju” karcinu fašysckaj dziaržavy. Dlia niejtralizacyi padobnych “destruktyŭnych eliemientaŭ” fašysty zdoĺnyja pajsci na što zaŭhodna, bo najaŭnasć “nie takich” u hramadstvie dlia ich absaliutna nieprymaĺna. Ahresiŭnaja traŭlia ŭ prapahandzie, zvaĺniennie, vyhnannie, aryšty i navat fizyčnaja likvidacyja — dlia fašyzmu meta apraŭdvaje liubyja srodki. Tut calkam prajaŭliajecca takoje kaštoŭnaje dlia fašystaŭ prava sily. Viadoma, heta prava josć u liuboj ulady, adnak u zvyčajnym hramadstvie silavyja mietady vykarystoŭvajucca toĺki ŭ krajnich vypadkach dlia spyniennia hramadska niebiaspiečnych dziejanniaŭ, alie pry fašysckim režymie ŭžo sama pa sabie demanstracyja inšadumstva ličycca “hramadska niebiaspiečnaj.” Bo heta ŭ pradstaŭlienni fašystaŭ padryvaje zhurtavanasć hramadstva. Tak što nie važna, za što ciabie “adznačać” dlia daliejšych represijaŭ — heta moža być nie abaviazkova “niapraviĺnaja” nacyjanaĺnaja prynaliežnasć, alie i liubaja “inšasć” naohul.

Концлагерь Ораниенбург
Miemaryjal na miescy adnaho z pieršych hitlieraŭskich kancentracyjnych lahieraŭ (Aranijenburh, 1933). U adpaviednasci z ukazam «Ab abaronie naroda i dziaržavy» ad 28 liutaha 1933 hoda ŭ Hiermanii byli admienienyja palaženni Viejmarskaj kanstytucyi, jakija harantavali svabodu schodaŭ, svabodu dumki i presy, niedatykaĺnasć žyllia, prava na pryvatnuju ŭlasnasć i zabaronu abmiežavanniaŭ na svabodu asoby. Asoby, padazravanyja ŭ varožych adnosinach da režymu, i inšyja niepažadanyja asoby mahli padviarhacca tak zvanamu «achoŭnamu aryštu» i być zmieščany ŭ kanclahier na niavyznačany termin.

I nacyjanalisty ŭ hetym planie naadvarot časta akazvalisia achviarami fašystaŭ, jak zaminajučyja “adzinstvu nacyi.” Bo nacyjanalizm spryjaŭ krachu impieryj, ich drabnienniu na nacyjanaĺnyja dziaržavy, a fašysty (jak i kamunisty) staviać svajoj metaj zusim zvarotnyja pracesy. Tamu, napryklad, dyktatura Franka žorstka zmahalasia z idejami nacyjanaĺnaj identyčnasci baskaŭ i kataloncaŭ. Dy i habrei ŭ Hiermanii pieratvarylisia ŭ “vorahaŭ” šmat u čym praz toje, što stahoddziami supraciŭlialisia asimiliacyi, zachoŭvajučy svaje movu, relihiju, tradycyi.

Tatalitarnaja simvolika

Vy nie zmožacie adroznić fašyzm pa niejkamu ahuĺnamu “asablivamu” znaku — roznyja ruchi vykarystoŭvali roznyja simvaly, pieršapačatkova calkam nie zviazanyja z dadzienaj idejalohijaj. Tak što možna burna reahavać na svastyku, paŭsiudna sustrakajemuju ŭ roznych kutkach planiety, napryklad u budyjskich chramach abo staražytnych arnamientach, i navat nie zaŭvažać, koĺki vakol znachodzicca inšych simvalaŭ, jakija vykarystoŭvalisia ŭ rozny čas tymi ci inšymi fašysckimi partyjami. Alie nie simvolika robić fašystami. I navat sam fakt vykarystannia jakich-niebudź znakaŭ fašystami nie aznačaje ich abaviazkovuju “dyskredytacyju:” tuju ž fascyju možna ŭbačyć, napryklad, na embliemie Fiederaĺnaj služby sudovych prystavaŭ RF abo na hierbie (embliemie) Francyi. Niahliedziačy na ​​akupacyju častki jaje terytoryi itaĺjanskimi fašystami ŭ 1940 hodzie, mienavita fascyja zastajecca haloŭnym eliemientam embliem Francuzskaj Respubliki.

Герб Франции
Fascyja na embliemie pasliavajennaj Francyi časoŭ Čacviortaj Respubliki (1946–1958) i Piataj Respubliki (našyja dni). Upieršyniu fascyja jak častka francuzskaj nacyjanaĺnaj simvoliki stala vykarystoŭvacca ŭ pieryjad Treciaj Respubliki (1870–1940) i byla aficyjna zacvierdžana ŭ 1905 hodzie.

Tak što ŭ planie simvoliki značna boĺš jarkaj prykmietaj fašystaŭ zjaŭliajecca nie jaki-niebudź peŭny vykarystoŭvajemy imi znak, a admaŭliennie, pieraslied i zniščennie liubych “čužych” simvalaŭ, jakija nie ŭpisvajucca ŭ strohuju sistemu nasadžajemaj idealohii. Bo dlia tatalitarnaj dziaržavy nieprymaĺna ŭsio, što moža simvalizavać aĺternatyvu ich absaliutnaj uladzie i parušyć deklaravanuju adnoĺkavasć.


Viadoma, kožny fašyscki režym adroznivajecca mnostvam unikaĺnych rysaŭ, jakija dapaŭniajuć vyšejpadadzienaje, bo bačannie «svietlaj budučyni» zaliežyć ad adukavanasci, ŭjaŭliennia, komplieksaŭ i fobij čarhovaha fiurera, a znajsci dvuch adnoĺkava apantanych liudziej niemahčyma. Alie pry ŭsich mahčymych adroznienniach ahuĺnym zastajecca adno:

Fašyzm — heta vynik imkniennia ŭjaviŭšaha siabie abranym dyktatara pastroić celuju krainu ŭ roŭnuju vajskovuju šarenhu i prymusić pasluchmiana maršyravać u “adzina praviĺnym” kirunku, pazbaŭliajučysia pa šliachu ad usiaho “niaviernaha.”

Ideal hramadskaha ladu dlia fašystaŭ — tuhi zviazak padparadkavanych adzinaj uladzie i adzinym metam “dubcoŭ,” mocny, stabiĺny, nieparušny. Adnak krach liuboha fašysckaha režymu ŭsio roŭna niepazbiežny. Jakim by paspiachovym hety šliach spačatku ni zdavaŭsia. Jakimi b vialikimi ni byli abviaščajemyja idealy. I koĺki b kryvi za ich ni bylo pralita. Tamu što niemahčyma biaskonca dušyć pravy i svabody hramadzian, nieĺha isci suprać plyni času, niebiaspiečna varahavać z usimi i bieskarysna sprabavać utrymlivać uladu viečna.

* Na zahaloŭnym fota (zlieva naprava): Chuan Daminha Pieron (Arhiencina, 1946–1955, 1973–1974), Fransiska Franka (Ispanija, 1936–1975), Adoĺf Hitlier (Niamieččyna, 1933–1945), Benita Musalini (Italija, 1922–1945).


Dalučajciesia da kamientaroŭ na Facebook i VK, a taksama da navin ab sviežych publikacyjach u Telegram. Pračytali sami — padzialiciesia z inšymi:

Prakamientavać