Kali vy nie viedali: ruskaja mova — nie rasijskaja

Saints Cyril and Methodius

Pa temie statusu i stanu ruskaj movy ŭ bylych respublikach SSSR zlamana niamala dzidaŭ, i napružannie zusim nie idzie na spad. Adnak ci nie varta dzielia spynieńnia krovapraliccia, časam litaraĺnaha, pierahliedzić samo staŭliennie da ruskaj movy?

Niesumnienna, moŭnaja palityka sučasnaj jeŭrapiejskaj dziaržavy pavinna budavacca na pryncypie nie toĺki abarony pravoŭ nacyjanaĺnaj movy, alie i pavahi da moŭ nacyjanaĺnych mienšasciaŭ, a taksama papuliaryzacyi pahlyblienaha vyvučennia moŭ mižnarodnych. Bo viedannie moŭ, jakimi pa ŭsim sviecie karystajucca sotni miĺjonaŭ čalaviek, surjozna pašyraje kamunikatyŭnyja mahčymasci hramadzian, dazvaliaje atrymlivać značna boĺš infarmacyi, abmieńvacca joj sa značna vialikšaj koĺkasciu pradstaŭnikoŭ roznych nacyj.

Alie pry hetym situacyja z ruskaj movaj na terytoryi byloha SSSR naadvarot praciahvaje pravakavać kanflikty. I pieršapryčynaj taho zjaŭliajucca dalioka nie «nacyjanalisty», a imkniennie Rasii pazicyjanavać ruskuju movu ŭ jakasci «nacyjanaĺnaj rasijskaj» i navat boĺš — samaj asnovy rasijskaj identyčnasci. Inšymi slovami, prapahanda «ruskaha svietu» praktyčna nie adroznivaje paniacci «ruski» i «ruskamoŭny». I najaŭnasć «ruskamoŭnych» u susiednich krainach na dumku Kramlia daje im prava ŭmiešvacca va ŭnutranuju i zniešniuju palityku hetych dziaržaŭ. Situacyja na samaj spravie absurdnaja, bo skladana sabie ŭjavić, napryklad, pretenzii Vialikabrytanii na niejkija pravy na «abaronu anhlamoŭnych» pa ŭsim sviecie — viedannie toj ci inšaj movy nie aznačaje nacyjanaĺnuju prynaliežnasć. Jašče boĺš absurdnym zjaŭliajecca toje, što Rasija admaŭliaje krainam z tym samym «ruskamoŭnym nasieĺnictvam» u pravie ŭplyvać na normy ruskaj movy: ruskamoŭnym bielarusam prapanujecca zmirycca z «Bielorussija», ruskamoŭnym ukraincam prapanujuć žyć «na Ukrainie» i hetak daliej.

Možna isci pa šliachu zhodnictva z takim stanoviščam rečaŭ ci sprabavać u terminovym paradku «vykaranić» ruskuju movu, miarkujučy heta pazbaŭlienniem ad prabliemy, a nie sparadženniem jašče adnoj. Alie josć inšy varyjant: zacvierdzić svajo prava na dadzienuju movu — mienavita ruskuju, a nie «rasijskuju». Tym boĺš ruskaja mova nie toĺki z momantu razvalu Rasijskaj impieryi stala faktyčna mižnarodnaj, alie i zaŭsiody byla takoj. A sama historyja dadzienaj movy naohul biare pačatak u IX stahoddzi z dyjaliektu, raspaŭsiudžanaha siarod slavianskaha nasieĺnictva Vizantyi, žyŭšaha ŭ vakolicach hreckaha horada Saloniki (Fiesaloniki) blizu sučasnych Balharyi i Paŭnočnaj Makiedonii.

Saloniki (Fiesaloniki) na karcie Hrecyi

Mienavita z Paŭnočnaj Hrecyi staranniami uradžencaŭ tych krajoŭ Kiryly i Miafodzija razam z raspracavanaj na asnovie hrečaskaha alfavitu kiryličnaj piśmiennasciu pajšoŭ «Славенскій языкъ» (nie blytajcie z sučasnaj movaj Slavienii) — pieršaja slavianskaja litaraturnaja mova i aficyjnaja mova pravaslaŭnaj carkvy ŭ siaredniaviečnych Balharyi, Sierbii, Kijeŭskaj Rusi i Vialikim Kniastvie Litoŭskim — u značnaj stupieni pravaslaŭnaj dziaržavie, zdaŭna zviazanaj z hreckaj kuĺturaj.

Jak viadoma, Vialikaje Kniastva Litoŭskaje bylo centram razviccia ruskaj kuĺtury ŭ XIV–XVII stahoddziach. I slavienskaja ŭ vyniku stala movaj adukacyi i knihavydannia dlia artadaksaĺnaj (pravaslaŭnaj) častki vyšejšaha hramadstva, a «prostaja» ruskaja mova — raspaŭsiudžany jašče z časoŭ palityčnaha i kuĺturnaha daminavannia Kijeva pramy prodak ciapierašnich bielaruskaj i ŭkrainskaj moŭ — zacvierdzilasia ŭ roli svieckaj movy, na jakoj vydavalisia zakony i ŭkazy, vialasia dziaržaŭnaja i dzielavaja pierapiska, kuĺturnaje žyccio i hetak daliej.

«А писаръ земскій маеть по Руску литерами и словы Рускими вси листы и позвы писати, а не иншымъ языкомъ и словы» (A pisar ziemski maje pa rusku litarami i slovami ruskimi ŭsie listy i pozvy pisać, a nie inšaj movaj i slovami)

Statut VKL, 1566 hod (pieraklad na sučasnuju bielaruskuju movu faktyčna nie patrebien)

Vybar litoŭskaj ruskaj (rasijskija linhvisty XIX stahoddzia prazvali jaje «zachodnieruskaj», alie ciapier hetaja mova časciej nazyvajecca starabielaruskaj, a v Ukrainie — staraŭkrainskaj) u jakasci dziaržaŭnaj movy VKL byŭ lahičny i pa tych časach navat revaliucyjny — heta byla nie latyń ci jašče jakaja «eĺfijskaja», a rodnaja mova dlia pieravažnaj boĺšasci nasieĺnictva krainy, u tym liku i šliachty. Niezdarma vialiki kanclier Lieŭ Sapieha (1557–1633) z honaram pisaŭ:

«…не обчым яким языком, але своим власным права списаные маем» (nie čužoj jakoj movaj, alie svajoj ulasnaj prava zapisanyja majem)

z pradmovy Ĺva Sapiehi da Statutu VKL, 1588 hod

U vyniku dzvie movy isnavali paralieĺna ŭ adzinym kuĺturnym poli, i slavienskaja aŭtamatyčna apynulasia pad surjoznym uplyvam z boku šyroka raspaŭsiudžanaj litoŭskaj ruskaj movy, pastupova addaliŭšysia ad svajoj pieršapačatkovaj «balharskaj» pieršakrynicy. Razviccio adukacyi, knihadrukavannie i paŭsiudny ŭplyŭ epochi Adradžennia nie abminuli i carkoŭnaje žyccio ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim, što stanoŭča adbilasia na razvicci slavienskaj movy. U 1596 hodu Laŭrencij Zizanij vydaje ŭ Viĺni (Viĺnius) svaje znakamityja pracy «Наука ку читаню и розумѣню писма словенскаго» (bukvar), «Грамматіка словенска»«Лексис» (sloŭnik). U 1619 tam ža svoj epachaĺny padručnik «Грамматики славенския» vydaje Mialiecij Smatrycki. U 1627 u Kijevie drukujecca jašče adzin sloŭnik — «Лексіконъ славенорωсскїй и именъ Тлъкованїє» aŭtarstva Paŭla Bieryndy, dzie pry pierakladzie sa slavienskaj byli asobna zhadanyja adroznienni «litoŭskaha» (bielaruskaha) i «valynskaha» (ukrainskaha) varyjantaŭ ruskaj movy VKL. A ŭ 1643 student Paryžskaha univiersiteta Ivan Uževič stvaraje na latyni «Grammatica sclavonica» — faktyčna pieršuju hramatyku litoŭskaj ruskaj movy, dapoŭnienuju apisanniem jaje adroznienniaŭ ad slavienskaj.

«Лексис, Сирѣчь реченїя, Въкратъцѣ събран(ъ)ны и из слове(н)скаго языка на просты(й) рускі(й) діале(к)тъ истол(ъ)кованы». Frahmient tytuĺnaj staronki «Lieksisa» (sloŭnika) Laŭrencija Zizanija, 1596 hod.

Z kalanistami z Rusi i pazniej z knihami i navukoŭcami manachami praz VKL slavienskaja pranikala daliej na ŭschod, staŭšy movaj Maskoŭskaha (Rasijskaha) vyšejšaha hramadstva. I kali ŭ Litvie, dzie pravaslaŭje pastupova hubliala svaje pazicyi, asnoŭnaj movaj dakumientacyi byla «prostaja» ruskaja, jakaja ŭ vyniku niepazbiežna ŭplyvala na normy slavienskaj, to vykliučna pravaslaŭnaja Maskovija ŭ jakasci litaraturnaj normy naadvarot abapiralasia mienavita na slavienskuju movu, jakaja da taho ž pa svaim pachodžanni i značnasci ŭ pravaslaŭnym sviecie pryraŭnoŭvalasia da hreckaj i boĺš adpaviadala ambicyjam «Treciaha Rymu». Navat samo pa sabie slova «Россия» ŭziata mienavita z slavienskaj i zjaŭliajecca transfarmavanym na hrecki manier slovam «Ruś» (adsiuĺ ža i skažonaje «Белоруссия» atrymalasia). Alie ŭ planie razviccia adukacyi i knihadrukavannia Maskva surjozna adstavala ad zachodniaj susiedki, tak što knihi i niepasredna vychadcy z Rečy Paspalitaj stali asnovaj sistemy asviety ŭ Maskoŭskaj dziaržavie, uplyvajučy na miascovuju ruskuju moŭnuju tradycyju (i biez taho blizkuju da VKL za košt terytaryjaĺnaha razmiaščennia) adnačasova praz slavienskuju, latyń i poĺskuju movy.

«…zachodniejeŭrapiejskaja cyvilizacyja ŭ XVII st. prychodzila ŭ Maskvu pierš za ŭsio ŭ poĺskaj apracoŭcy, u šliachieckaj vopratcy. Zrešty, spačatku navat nie čysty paliak prynosiŭ jaje da nas… Nacyjanaĺnaja i relihijnaja baraćba zachodnieruskaha pravaslaŭnaha hramadstva z poĺskaj dziaržavaj i rymskim katalicyzmam prymušala ruskich zmaharoŭ zviartacca da zbroi, jakoj byŭ mocny supraciŭny bok, da školy, da litaratury, da lacinskaj movy; va ŭsim hetym zachodniaja Ruś bližej da siaredziny XVII st. dalioka apiaredzila ŭschodniuju. Zachodnieruski pravaslaŭny manach, vyvučany ŭ školie lacinskaj abo ŭ ruskaj, naladžanaj pa jaje ŭzoru, i byŭ pieršym pravadyrom zachodniaj navuki, pryzvanym u Maskvu».

V.V. Kliučeŭski (1841–1911), «Ruskaja historyja. Poŭny kurs liekcyj». Liekcyja 53.

Pa vyniku slavienskaja ŭ jaje litoŭskaj prapracoŭcy bližej da XVII stahoddzia stala u Maskovii asnovaj litaraturnaj movy. Viadoma, ŭplyvu lakaĺnych tradycyj bylo nie pazbiehnuć, roŭna jak i ŭ Litvie ruskaja mova pad uplyvam miascovych havorak pastupova padzialialasia na bielaruskuju i ŭkrainskuju. Alie slavienskaja dlia pravaslaŭna-ambicyjnaj Maskvy hrala roliu kliučavoha ad ich adrozniennia. I navat u časy Piatra I, vialikaha rasijskaha refarmatara, panujučaja mova zasnavanaj im šmatnacyjanaĺnaj Rasijskaj impieryi ŭsio jašče nazyvalasia časciakom mienavita «slavienskaja».

«Геометріа славенскі землемѣріе» (1708) — tytuĺnaja staronka pieršaj z knih, vydadzienych pa reformie hramadzianskaha šryfta, arhanizavanaj Piatrom Pieršym.

U tradycyjna kansiervatyŭnym pravaslaŭnym asiaroddzi slavienskaja mova tych časoŭ vykarystoŭvajecca da hetaha času, atrymaŭšy ad rasijskich linhvistaŭ siaredziny XIX stahoddzia vyznačennie «carkoŭnaslavianskaja». A najboĺš archaičnaja forma slavienskaj, jakaja jašče nie vyprabavala ŭplyvu ruskaj, stala nazyvacca «staraslavianskaj movaj» (u Balharyi jaje nazyvajuć starabalharskaj, a ŭ Paŭnočnaj Makiedonii — staramakiedonskaj). Dzie ž tady «novaslavienskaja»?

A «novaslavienskaja» — heta pa fakcie jakraz i josć sučasnaja ruskaja.

U siaredzinie XVIII stahoddzia M.V. Lamanosaŭ, uziaŭšy za asnovu tuju samuju «Hramatyku Slavienskuju» Mialiecija Smatryckaha (Viĺna, 1619), stvaryŭ «Rasijskuju hramatyku» (Sankt-Pieciarburh, 1749), adkryŭšy novy etap u razvicci slavienskaj. Z tych časoŭ u ramkach utvoranaj Piatrom i pašyranaj Kaciarynaj jeŭrapiejskaj manarchii hetaja mova stala dziaržaŭnaj imperskaj movaj i praciahnula razviccio, ubirajučy ŭžo nie toĺki ruskuju i poĺskuju, alie i nabiraŭšyja papuliarnasć u adukavanym hramadstvie niamieckuju i halandskoju, a pazniej francuzskuju i anhlijskuju movy. Nu a litoŭski varyjant ruskaj movy, i biez taho u 1696 hodzie pazbaŭlieny ŭ VKL aficyjnaha statusu, z padzielam Rečy Paspalitaj i faktyčnaj zabaronaj vykarystannia ŭ vydaviectvie na terytoryjach, jakija adyšli da Rasijskaj impieryi, kančatkova straciŭ litaraturnaje značennie. I slavienskaja, ladna ŭzbahačonaja za XIX stahoddzie, pabyvaŭšy ŭ zvanni «rasijskaj», «slaviana-rasijskaj» i «vialikaruskaj», ŭžo da pačatku XX stahoddzia stala novaj ahuĺnaj «ruskaj» movaj. A ŭ saviecki čas, pieražyŭšy maštabnyja reformy, novaja ruskaja mova kančatkova ŭmacavalasia ŭ statusie mižnarodnaj dlia ŭsich krainaŭ sacliahieru.

Генезіс рускай мовы

Takim čynam i atrymlivajecca, što ciapierašniaja ruskaja mova histaryčna zjaŭliajecca dalioka nie toĺki «rasijskaj» — navat sami jaje vytoki liažać za miežami ciapierašniaj Rasii, i na roznych etapach niemaly ŭklad u jaje razviccio ŭniesli narody roznych suvierennych dziaržaŭ, u pieršuju čarhu Ukrainy i Bielarusi, jakija majuć taksama niamala pravoŭ nazyvać jaje ŭ tym liku i svajoj. Z samaha pačatku svajoj historyi ruskaja — heta mova nie nacyjanaĺnaja, a mižnarodnaja.

I calkam pravamierna budzie zasnavać asobny Mižnarodny Instytut Ruskaj Movy — sumiesna z Ukrainaj, Maldovaj, Kazachstanam, inšymi krainami sa značnym adsotkam «ruskamoŭnaha» nasieĺnictva.

Napryklad, Mižnarodny Instytut Ruskaj Movy imia taho samaha stvaraĺnika «Hramatyki Slavienskaj» Mialiecija Smatryckaha (1577–1633) — znakamitaha publicysta, filolaha, carkoŭnaha i hramadskaha dziejača Rečy Paspalitaj, čyjo žyccio ciesna zviazana z ciapierašnimi Ukrainaj i Bielarussiu.

Мялецій Сматрыцкі
Maksim Hierasimavič Smatrycki (Mialiecij Smatrycki) — zachodnieruski duchoŭny piśmiennik Rečy Paspalitaj, publicyst, filolah, carkoŭny i hramadski dziejač, archijepiskap Polacki.

Dadzieny instytut moh by zajmacca nie toĺki scviardženniem pravilaŭ mižnarodnaj ruskaj movy, jakija ŭličvajuć mierkavannie ŭsich krain sa značnaj koĺkasciu jaje nośbitaŭ, alie i vyvučać historyju jaje razviccia, vyzvaliŭšysia ad pryzmy «rasijskich intaresaŭ», vypuskać mižnarodna ŭzhodnienyja padručniki i sloŭniki ruskaj movy, pravodzić mižnarodnyja kanfierencyi movaznaŭcaŭ i hetak daliej. Alie važna ŭ pieršuju čarhu toje, što Mižnarodny Instytut Ruskaj Movy zmoh by dać aĺternatyvu zusim niespraviadlivaj rasijskaj moŭnaj manapolii.

Pry vybary movy ŭ apieracyjnych sistemach, interfiejsach, raskladkach klavijatury akramia Russian (Russia) pavinny zjavicca asobnyja viersii ruskaj movy dlia inšych krain, jak heta realizavana z anhlijskaj. Taksama možna padzialić «Russian» (rasijskaja) i «Rusian» (ruskaja).

Rasii ž narešcie dastaniecca asobnaja «rasijskaja» mova, u ramkach jakoj jany zmohuć ustalioŭvać dlia siabie jakija zaŭhodna pravily napisannia biez nieabchodnasci ličycca z inšymi — «Белоруссия», «на Украине», «черное кофе» i hetak daliej. Kaniec sprečkam i ŭzajemnym pretenzijam. Mahčyma, navat naadvarot: pačatak raŭnapraŭnaha supracoŭnictva pa sumiesnym razvicci ruskaj movy.


Dalučajciesia da kamientaroŭ na Facebook i VK, a taksama da navin ab sviežych publikacyjach u Telegram. Pračytali sami — padzialiciesia z inšymi:

Prakamientavać