Navošta bielarusaŭ pierakonvajuć, što ich nie bylo?

Zaŭsiody zdziŭliala toje, z jakim nachabstvam i z jakim pastajanstvam nas sprabujuć pierakanać u adsutnasci ŭlasnaj historyi. Vychodzić, što pomniki historyi josć, mnostva histaryčnych dziejačaŭ palityki i kuĺtury josć, histaryčnych dakumientaŭ sotni tamoŭ, a voś samoj historyi — “heta ŭsio nie pra vas.”

JA nie chacieŭ pahlybliacca ŭ pieradvybarčyja batalii i razbor kandydataŭ na pasadu prezidenta Respubliki Bielaruś. Jak minimum pa toj pryčynie, što na vynik heta ŭ liubym vypadku nijak nie paŭplyvaje. Alie vykazanaja adnym z novaspiečanych palitykaŭ — bylym kiraŭnikom “Bielhazprambanka” Viktaram Babaryka — pazicyja adnosna bielaruskaj dziaržaŭnasci paprostu nie mahla pakinuć abyjakavym. Tamu što heta, chaj i asciarožna i šmatsloŭna vykazanaje, alie samaje sapraŭdnaje «vy ž histaryčna nie žadali niezaliežnasci, bratki, vas nie bylo, ja vam pajesci prynios». Tamu ŭsio ž razbiaru jaje detaliova.

Što da bielaruskaj dziaržaŭnasci, ja b skazaŭ, što heta adna z samych vialikich prabliem bielarusaŭ z punktu hliedžannia nie ŭsviedamliennia siabie jak nośbitaŭ niejkaj asobnasci, a mienavita razumiennia i adkaznasci za pabudovu samastojnaj dziaržavy. Čamu? Tamu što, mnie zdajecca, taki ruch jak Tutejšyja, jaki paŭstaŭ jašče ŭ kancy XIX — pačatku XX stahoddzia, vieĺmi vyrazna daŭ zrazumieć, što dziaržaŭnasć, na samaj spravie, dlia liudziej, jakija pražyvajuć na terytoryi suvierennaj Bielarusi — heta vieĺmi skladanaje paniaccie.

Viktar Babaryka, kandydat u prezidenty RB

Nu kudy ŭžo nam da takich “skladanych paniacciaŭ”… Toĺki voś da XIX stahoddzia tema “dziaržaŭnaści” ŭ liuboj jeŭrapiejskaj krainie byla prerahatyvaj dvaranstva — heta jany byli “nośbitami suvierenitetu,” valodali pravami, uladaj, uplyvam na rašennie dziaržaŭnych pytanniaŭ. I ŭsia dziaržaŭnasć u vyniku abmiažoŭvalasia toĺki hetymi niekaĺkimi adsotkami ad nasieĺnictva tahačasnych manarchij. A astatnija žychary jeŭrapiejskich dziaržaŭ byli tymi samymi “tutejšymi,” jakich nie cikavila ni palityka, ni ŭžo tym boĺš pytanni “nacyjanaĺnaj samasviadomasci” — navat paniacciaŭ takich nie bylo. Byla toĺki palityčnaja prynaliežnasć (paddanstva), alie relihijnaje samavyznačennie ŭ tyja časy i to boĺš vialikuju roliu hrala. Bo dobry ŭradžaj, adsutnasć vojnaŭ, chvarob, pryrodnych kataklizmaŭ — voś što bylo dlia hetych liudziej nasamreč važnym.

Toĺki ŭ XIX stahoddzi ŭ procivahu patryjarchaĺnamu dvaranstvu za košt papuliaryzacyi adukacyi pačaŭ skladacca šmatliki klas intelihiencyi — prahresiŭnaj, revaliucyjnaj, ramantyčna nastrojenaj. Mienavita hetaja intelihiencyja stvarala histaryčnyja hurtki, haziety, hramatyki nacyjanaĺnych moŭ, litaraturnyja “hieraičnyja epasy” i inšaje, što jak raz skladala pa vyniku nacyjanaĺnuju samasviadomasć i tuju samuju “adkaznasć za farmiravannie samastojnaj dziaržavy,” dzie zamiest šliachty i prostaha liudu pavinna byla zjavicca adzinaja nacyja z roŭnymi pravami, idealami, kaštoŭnasciami. U dadzienym vypadku taksama nieĺha skazać, što bielarusy surjozna adstavali ad inšych jeŭrapiejskich narodaŭ u hetuju epochu roskvitu ramantyčnaha nacyjanalizmu. Navat z ulikam taho, što Rasijskija ŭlady pasprabavali maksimaĺna pazbavić našy ziemli ad patencyjna niebiaspiečnych “rassadnikaŭ” vyšejšaj adukacyi.

Tak što ŭsie hetyja sproby razvivać i padtrymlivać u bielarusach komplieks “tutejšych” calkam pazbaŭlienyja padstaŭ. Bo niama ničoha haniebnaha ŭ prostych liudziach, jakija z pakaliennia ŭ pakaliennie zachoŭvali miascovyja tradycyi, chaj i nie asoba zadumvajučysia pry hetym pra “pabudovu nacyjanaĺnaj dziaržavy,” — tak bylo ŭsiudy. I nieĺha admaŭliać najaŭnasci ŭ Bielarusi toj samaj intelihiencyi, jakaja na padmurku hetych tradycyj da kanca CHICH stahoddzia sfarmavala nie “ruch tutejšych,” a mienavita nacyjanaĺnuju ideju bielarusaŭ.

Tamu što faktyčna, pačynajučy, napeŭna, z Rečy Paspalitaj, naša terytoryja, na maju dumku, nie viala nacyjanaĺna-vyzvalienčych vojnaŭ. Jana ŭvieś čas padviarhalasia vyzvalienniu kimści ad kahości. Rasija nas vyzvaliala ad paliakaŭ, pačynajučy z XVI stahoddzia. A paliaki, i chto da ich dalučylisia, vyzvaliali nas ad uplyvu Ŭschodu. A voś my ad kaho-niebudź za apošnija 500 hadoŭ vyzvalialisia?

Viktar Babaryka, kandydat u prezidenty RB

A chto hetyja “my,” chto pa scviardženni spadara Babaryka “nie vioŭ vyzvalienčych vojnaŭ?” Navošta pierakonvać bielarusaŭ u tym, što ich prodki byli niejkimi “ciarpilami?” Dy i dziŭnaja naohul mizanscena z dvuma supraćliehlymi “vyzvalicieliami.” Tut užo varta nahadać, što samo pa sabie zjaŭliennie Rečy Paspalitaj bylo abumoŭliena nieabchodnasciu spravicca z polčyščami Ivana IV, “padviarhaŭšymi vyzvalienniu” VKL u chodzie Livonskaj vajny (1558–1583). Vybar byŭ miž zbliženniem z Karonaj aĺbo rastvarenniem u Maskovii, jak heta raniej adbylosia z Naŭharodskaj Respublikaj (1136–1478). I ŭ Rečy Paspalitaj, jak pakazaŭ čas, bielarusy, u adrozniennie ad naŭharodcaŭ z ich samabytnaj movaj, kuĺturaj, tradycyjami dziaržaŭnasci, jak raz nie znikli. Dy i samo VKL nia znikla sa stvarenniem Rečy Paspalitaj Dvuch Narodaŭ. Dziaržavy zachavali peŭny suvierenitet. U tym liku i armii da samych padzielaŭ byli asobnyja, jak i hietmany — vialiki litoŭski i vialiki karonny.

I bielarusy majuć bahatuju tradycyju «paspalitaha rušennia». Heta nie prosta narodnaje apalčennie abo “partyzanščyna,” a asnova vojska Vialikaha kniastva Litoŭskaha. Mienavita tamu pracent šliachty ŭ VKL byŭ značna vyšej, čym dolia dvaranstva ŭ nasieĺnictvie inšych jeŭrapiejskich dziaržaŭ z ich rehuliarnymi vojskami — šliachtaj byli ŭsie pavinnyja vyjsci sa zbrojaj na abaronu dziaržavy. Hetyja liudzi časciej za ŭsio pa zamožnasci ničym nie adroznivalisia ad zvyčajnych sialian i miaščan, alie jany išli na vojny pa svaim pravie i na abaronu svaich pravoŭ. A abaraniać bylo što: prava holasu ažno da vybaru karalia aĺbo supraćstajannia jamu, ŭlasnaje zakanadaŭstva i mnostva asabistych pravoŭ i svabod, ukliučajučy i biesprecedentnuju pa tych časach svabodu vieravyznannia. Dy i prostyja sialianie ad šliachty taksama calkam nia adstavali — hetyja samyja “500 hadoŭ historyi” viedajuć i partyzan šyšoŭ, i atrady kasinieraŭ. Tak što zvodzić prodkaŭ bielarusaŭ, jakija dobraachvotna ŭdzieĺničali ŭ šmatlikich vojnach tych stahoddziaŭ, da niejkich “dalučylisia da paliakaŭ” i ŭžo tym boĺš “pakorliva siadzieli ŭ niavoli” — heta calkam chlusnia.

Kalinoŭski — heta takaja historyja dyskusijnaja, zaraz padniataja na sciah. Alie ž vy ŭpeŭnienyja, što jon zmahaŭsia za Bielaruś? Za niešta jon tam zmahaŭsia. Kalinoŭski zmahaŭsia za jakuju nacyjanaĺnasć? Za Litvu. Za jakuju Bielaruś jon zmahaŭsia, kali Bielarusi nie bylo!

Viktar Babaryka, kandydat u prezidenty RB

U realijach siaredziny XIX stahoddzia supraćpastavić Litvu i Bielaruś — amaĺ toje ž samaje, što kazać pra Halandyju i Niderlandy, jak pra dzvie roznyja dziaržavy. Navat u časy stanaŭliennia SSSR heta jašče razumieli, stvarajučy “Litoŭska-Bielaruskuju Savieckuju Sacyjalistyčnuju Respubliku.” I bielarusy pa vyniku na toje i josć “balta-rusy,” kab na svaim prykladzie ŭvasabliać “adzinstva Litvy i Rusi.”

A z nahody paŭstannia 1863 hoda josć fakty pa-za usialiakich dyskusij: Kalinoŭski zviartaŭsia mienavita da bielarusaŭ i na movie bielarusaŭ. A sam Litoŭski pravincyjny kamitet, jaki ŭznačaĺvaŭ Kalinoŭski, byŭ pierajmienavany 1 liutaha 1863 hoda ŭ “Časovy pravincyjny ŭrad Litvy i Bielarusi.” I heta samo pa sabie adliustroŭvaje najaŭnasć užo tady asobnaj nacyjanaĺnaj idei pad ciapierašniaj samanazvaj. A ci damahlisia b bielarusy ŭ vypadku pospiechu paŭstannia prava na nacyjanaĺnaje samavyznačennie, jak i inšyja maladyja nacyi, jakija paŭstavali tady na ziemliach byloha VKL (za što vystupaŭ sam Kalinoŭski), my ŭ liubym vypadku ŭžo nie daviedajemsia. Alie heta nie daje nijakaha prava stavić pad sumnieŭ viernasć imknienniaŭ i značnasć jaho dziejanniaŭ dlia stanaŭliennia bielaruskaj dziaržaŭnasci. Možna skazać, što mienavita z hetaha paŭstannia i stala nabirać abaroty samo pa sabie adasabliennie bielaruskaj nacyjanaĺnaj idei.

Heta na samaj spravie drennyja pytanni. Vieĺmi skladanyja paniacci, za što my zmahalisia. Za Bielaruś, jakoj nie bylo? Za Litvu, nazvu jakoje zhubili? Za VKL, jakoje pierastala isnavać u XVI ​​stahoddzi? Mnie zdajecca, adziny praviĺny šliach — pierastać zmahacca za minulaje. A pačać zmahacca za budučyniu! Heta značyć zjaŭliajecca nacyjanaĺnaja ideja.

Viktar Babaryka, kandydat u prezidenty RB

I voś nam u katory raz prapanoŭvajuć admovicca ad historyi, ad minulaha i zadavolicca niejkaj novaj “nacyjanaĺnaj idejaj,” u jakoj navat padziejam XIX stahoddzia niama miesca, bo “nie pra vas heta bylo.” I ŭsio dzielia niejkaj “budučyni.” Ci spadar Babaryka chacieŭ by žyć u domie biez padmurka? Tak a jakoju ŭ takim vypadku jon prapanuje bačyć nacyjanaĺnuju ideju, kali ŭ joj nie budzie historyi stanaŭliennia nacyi? Viadoma, dapuščaĺna kazać pra toje, što nie varta zališnie zacyklivacca na minulym, alie nijak nieĺha admaŭliać u isnavanni minulaha. Dy i z jakoj naohul metaj možna pierakonvać narod u tym, što “vašy prodki nie chacieli svabody, pakuĺ Rasija vas ŭparta vyzvaliala ad paliakaŭ?” Atrymlivajecca, nie pytanni drennyja, a adkazy drennyja. Abrazlivyja.

I nie, pamyliajucca tyja, chto pasprabuje zapiarečyć “heta ŭsio nie samaje haloŭnaje.” Nacyjanaĺnaja ideja — zaloh dziaržaŭnasci i asnova niezaliežnasci. A strata voli jašče nikomu sytaje žyccio nie zabiaspiečvala, navat kali ŭsio i zvodzić da “pajesci.” Tak što nie spadziavajciesia.


DDalučajciesia da kamientaroŭ na Facebook i VK, a taksama da navin ab sviežych publikacyjach u Telegram. Pračytali sami — padzialiciesia z inšymi:

Prakamientavać