Jaki nacyjanaĺny sciah zdoĺny abjadnać bielarusaŭ?

Tak užo stalasia, što nacyjanaĺnaja simvolika, pavinnaja ŭvasabliać abjadnannie nacyi, u Bielarusi “padzialilasia” na dva supraćliehlyja varyjanty. Što nie dziŭna, bo ŭ 90-ja raskalolasia samo bielaruskaje hramadstva.

Z adnaho boku bielarusaŭ pradstaŭliaje apazicyjna nastrojenaja častka hramadstva, jakaja bačyć asnovu dziaržaŭnasci ŭ pramoj pierajemnasci ad niaŭdalaj sproby stvaryć Bielaruskuju Narodnuju Respubliku (BNR) i vystupaje za viartannie da simvoliki 1991–1995 hadoŭ. Z inšaha boku im supraćstaić nastaĺhujučaja pa maladosci i tannaj kaŭbasie BSSR kansiervatyŭna nastrojenaja častka hramadstva, jakaja vystupaje, kali vykazacca slovami Hiedymina, za “nie rujnavać daŭniny, nie ŭvodzić navizny.” Nu a pamiž hetymi supraćliehlymi lahierami razmiascilasia asnoŭnaja masa nasieĺnictva, adkryta dadzienym supraćstajanniem dematyvavanaja i pieravažna jaho curajučajasia.

Pakiniem temu hierbu dlia asobnaha artykula. Tut ja chacieŭ by padniać pytannie sciaha. U rešcie rešt, zaraz sciah hraje značna boĺš važnuju roliu (kali nie vierycie, pasprabujcie ŭspomnić hierby, napryklad, Italii, Francyi ci Vialikabrytanii, sciahi jakich vy biez prabliem paznajecie). U vypadku Bielarusi hetuju roliu na dadzieny momant hrajuć adrazu dva sciaha:

  • stvorany ŭ 1917 hodzie architektaram i žurnalistam Klaŭdzijem Sciapanavičam Duž-Dušeŭskim (1891–1959) biel-čyrvona-biely sciah Bielaruskaj Narodnaj Respubliki, jaki vykonvaŭ roliu dziaržaŭnaha sciaha Respubliki Bielaruś z 19 vierasnia 1991 pa 14 maja 1995.
Trykalor Klaŭdzija Duž-Dušeŭskaha
  • namaliavany Mikalajem Ivanavičam Husievym (1899–1965) i zacvierdžany 25 sniežnia 1951 hoda sciah BSSR, jaki byŭ viernuty 7 červienia 1995 hady ŭ zliohku “dekamunizavanym” vyhliadzie.
Sciah Mikalaja Husieva z postsavieckimi dapracoŭkami

Inšymi slovami, abodva sciahi zjaŭliajucca “novarobami” XIX stahoddzia i sapraŭdy histaryčnaj značnasci, sychodziačaj u hlyb stahoddziaŭ, na samaj spravie nie majuć. Alie pry hetym za kožnym z dadzienych sciahoŭ nazapasiŭsia peŭny “niehatyŭ.” Biel-čyrvona-biely trykalor asacyjujecca z nieadbyŭšajsia ŭ jakasci dziaržavy praktyčna nikim nie pryznanaj BNR, a zaadno jašče i z kalabarantami, jakija sprabavali stvaryć bielaruskuju dziaržaŭnasć pry dapamozie hitlieraŭskaj Niamieččyny. Atrymaŭsia sciah, jaki šmat dlia kaho simvalizuje suceĺnaje fijaska, da čaho dadaŭsia jašče i refierendum 1995 hoda.

Ciapierašniaje ž čyrvona-zialionaje palotnišča z “vyšyvankaj” zanadta asacyjujecca z savieckim pieryjadam, budučy stvorana pa ŭsich kanonach savieckaj ajdentyki. A heta pramaja suviaź z kamunistyčnaj idealohijaj, čyrvonym teroram, stalinskimi represijami i, što niemalavažna, adsutnasciu faktyčnaha suvierenitetu. Varta narešcie pryznać, što ŭrad BSSR byŭ sapraŭdy hetak ža kalabaracyjaniscki — maryjanietkavy režym Kramlia, jaki nie mieŭ praktyčna nijakaj reaĺnaj ulady.

Dyk ci varta ŭ takoj situacyi sprabavać vybrać “adno z dvuch” zamiest taho, kab stvaryć treci varyjant, jaki valodaje suviazziu z historyjaj, alie biez pramych “kampramietujučych” asacyjacyj?

Jak viadoma, histaryčnym sciaham Vialikaha kniastva Litoŭskaha bylo čyrvonaje palotnišča z razmieščanaj na im “Pahoniaj.” Pieršaje jaho peŭnaje apisannie adnosicca da znakamitaj Hrunvaĺdskaj bitvy 1410 hoda — u Jana Dluhaša (1415–1480) zhadvajecca, što Vitaŭt pryvioŭ na bitvu kalia 40 atradaŭ Vialikaha Kniastva Litoŭskaha pad čyrvonymi ściahami, na boĺšasci z jakich byŭ namaliavany vieršnik. Adnak dadzieny sciah u 2004 hodzie byŭ aficyjna zamacavany Litoŭskaj Respublikaj u jakasci “dziaržaŭnaha histaryčnaha sciaha,” tak što hety varyjant adpadaje.

Dziaržaŭny (histaryčny) sciah Respubliki Lietuva

Alie josć inšy sciah, pieršaja vyjava jakoha taksama zviazana z batalijaj — znakamitaj Aršanskaj bitvaj 1514 hoda. Na karcinie nieviadomaha mastaka (mahčyma Hansa Krelia), jaki byŭ niepasrednym udzieĺnikam tych padziej, kavalieryja pad kiraŭnictvam slavutaha hietmana Kanstancina Astrožskaha išla ŭ boj pad šmatlikimi sciahami — na bielym poli pramoj čyrvony kryž z pasunutaj ŭ bok dreŭkavaha kraju viertykaĺnaj kryžavinaj.

“Bitva pad Oršaj,” karcina nieviadomaha aŭtara (frahmient), 1524–1530

Dadzienyja vympiely zjaŭliajucca madyfikacyjaj kryža sviatoha Hieorhija (Juryja) — vieĺmi papuliarnaha simvala siarod rycarstva jašče z časoŭ Kryžovych pachodaŭ. I heta nie dziŭna, bo sviaty Hieorhij — Hieorhij Pieramožca — akramia ziemliarobaŭ i žyviolahadoŭcaŭ ličycca zastupnikam voinaŭ. Da taho ž u slavian Hieorhij (biel. Juryj, poĺsk. Jerzy) zamianiŭ staražytny pahanski kuĺt Jaryly/Jaravita, adkaznaha za tyja ž sfiery. A prysviečanaje jamu viesnavoje sviata uradlivasci — Jurjeŭ dzień — taksama ciapier nieparyŭna zviazanaje z vobrazam sviatoha Hieorhija, adznačajučysia ŭ jakasci dnia jaho pakutnickaj smierci.

“Sviaty Hieorhij, zabivajučy Cmoka,” Džordža Vazary (Giorgio Vasari), 1551

Nie dziva, što sv. Hieorhij pa vyniku pakinuŭ surjozny slied u susvietnaj hieraĺdycy i vieksilalohii: tut i hierb Rasii, i sciah Anhlii, i hierb sa sciaham Hruzii, hierby i sciahi mnostva ablasciej, pravincyj i haradoŭ u roznych krainach. Ci aznačaje heta, što Bielaruś nie moža dalučycca da ich liku, zachavaŭšy pry hetym paznavaĺnasć nacyjanaĺnaj simvoliki? Viadoma, bo ŭ sciahoŭ, jakija vykarystoŭvalisia rycarstvam Litoŭskaha Kniastva, byla zhadanaja vyšej važnaja admietnaja asablivasć: zrušennie viertykaĺnaj pierakladziny. Takim čynam, heta ŭžo nie zusim kryž sviatoha Hieorhija, alie tak zvany “skandynaŭski kryž.” I ŭ takim vyhliadzie sciah Respubliki Bielaruś užo sapraŭdy nijak by nie moh być pierablytany z sciaham Anhlii.

Varyjant sciaha z suadnosinami bakoŭ 10:16
(4-2-4 pa vyšyni i 4-2-10 pa šyryni)

Chtości moža zapiarečyć: “a pry čym tut Bielaruś da Skandynavii?” Pa-pieršaje, skandynaŭski kryž — heta prosta termin, a sciahi z padobnym dyzajnam vykarystoŭvajucca dalioka nie toĺki ŭ Skandynavii. U tym liku heta sciahi, napryklad, Valynskaj voblasci (Ukraina) i Staŭrapoĺskaha kraju (Rasija). Pa-druhoje, u Bielarusi na samaj spravie histaryčna jakraz niamala suviaziaŭ sa Skandynavijaj, pačynajučy z samaha stanaŭliennia Rusi naohul i Polackaha kniastva ŭ pryvatnasci. Dy i samo bielaruskaje slova “sciah” maje skandynaŭskaje pachodžannie (dack. i narv. Stang, švieck. Stång ŭ pierakladzie aznačajuć “dreŭka”). Pa-treciaje, čym boĺš budzie ŭ budučyni suviaziaŭ i paralieliaŭ pamiž Bielarussiu i Skandynaŭskimi krainami, tym liepš.

I vieĺmi važna toje, što ciapierašni BČB trykalor u planie jaho histaryčnasci hetak ža apraŭdvajuć mienavita toj samaj karcinaj Aršanskaj bitvy. I novaja viersija sciaha stala b takim čynam histaryčna boĺš dakladnaj viersijaj usio taho ž biel-čyrvona-bielaha (ciapier užo i pa haryzantali, i pa viertykali) sciaha. Alie biez niehatyŭnych asacyjacyj z Susvietnymi vojnami ci BNF, jakija prysutničajuć u častki hramadstva. Tym nie mienš pieršy sciah Respubliki Bielaruś abaviazany mieć status niemateryjaĺnaj historyka-kuĺturnaj kaštoŭnasci. Sapraŭdy takim ža statusam pavinien valodać i čyrvona-zialiony ściah BSSR, jaki vykarystoŭvajecca ciapier. Ich status narešcie zraŭniajecca, zaviaršyŭšy tym samym zanadta praciahlaje supraćstajannie idealohij.

* U jakasci tytuĺnaj iliustracyi vykarystany frahmiet fatahrafii z mitynhu Sviatlany Cichanoŭskaj 30 lipienia 2020 hoda Minsku. Aŭtar: Voĺha Šukajla.


Dalučajciesia da kamientaroŭ na Facebook i VK, a taksama da navin ab sviežych publikacyjach u Telegram. Pračytali sami — padzialiciesia z inšymi:

Prakamientavać