Litvanija, Livonija, Prusija. Ci bylo VkL dziaržavaj baltaŭ?

Battle of Grunwald (Jan Matejko)

Ci bylo Vialikaje Kniastva Litoŭskaje dziaržavaj litoŭcaŭ? Hetaje pytannie budaražyć rozumy adrazu dvuch narodaŭ, jakija pretendujuć na spadčynu dziaržavy, daŭno adyšoŭšaj ŭ niabyt. Isnuje mnostva arhumientaŭ z boku abodvuch supraćliehlych tabaraŭ, alie nie budu zaraz ich usio tut paŭtarać, a pierajdu adrazu da sutnasci: i NIE, i TAK.

1757, Tobias Lotter, “Magni Ducatus Lithuaniae” (z dadanniem sučasnych miežaŭ Bielarusi)

“Čamu heta raptam nie?!” — mohuć u dadzieny momant hnieŭna zapiarečyć litoŭcy. A tamu, što Litoŭskaje kniastva bylo takoj samaj “dziaržavaj litoŭcaŭ,” jak susiedniaje hiercahstva Kurliandyja bylo “dziaržavaj kuršaŭ,” Livonskaja kanfiederacyja — “dziaržavaj livaŭ,” a karalieŭstva Prusija — “krainaj prusaŭ.” Davajcie adkiniem žadanni i budziem realistami: kab z peŭnymi pretenzijami nazyvać dziaržavu svajoj, mala dać joj imia (ci navat karalia) — treba dać hetaj dziaržavie movu, kuĺturu, tradycyi, stvaryć umovy dlia pašyrennia hetaha ŭplyvu na inšyja narodnasci, jakija žyvuć na dadzienaj terytoryi. Alie, niahliedziačy na ​​adpaviednyja vyšejzhadanym narodam nazvy, Livonija, Kurliandyja i Prusija byli dziaržavami hiermanskimi. Chtości budzie z hetym spračacca?

Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha
Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha (1588)

A što my majem u vypadku z VKL? Pa ŭsich punktach heta byla “ruskaja” dziaržava, jakaja toĺki vykarystala nazvu narodnasci, padviarhajučy jaje pry hetym moŭnaj i kuĺturnaj asimiliacyi. Mova kancyliaryi, nazvanaja ŭ Statucie 1588 hodu “svaim vlasnym jazykom” (ulasnaj movaj) — ruskaja mova — pramy prodak ciapierašnich bielaruskaj i ŭkrainskaj. Hetaja ž mova vykarystana i ŭ šmatlikich inšych dakumientach VKL, na joj pišuć i drukujuć knihi. I tak uhlyb da samych pieršych piśmovych krynic, zviazanych z dadzienym Kniastvam. Litoŭskaja ž mova nie toĺki ni razu nie byla vykarystana ŭ dakumientacyi, alie i naohul doŭhi čas zastavalasia niepiśmiennaj (pa vyniku ŭ hiermanskaj Prusii dlia jaje zachavannia i razviccia rabilasia i to boĺš, čym u samim Vialikim Kniastvie Litoŭskim — bo heta mienavita ŭ Prusii zaradzilasia litoŭskaja piśmiennasć i ŭ 1547 hodzie byla nadrukavana pieršaja kniha na litoŭskaj movie). Nazvy haradoŭ, imiony uladaroŭ, bajaraŭ i hetak daliej? Znoŭ na rusinski manier: Vilija zamiest Nijarisa, Viĺnia zamiest Viĺniusa, Koŭna, Miedniki, Šaŭli i hetak daliej. Na piačatcy syna Polackaj kniazioŭny Aĺhierda niama nijakaha «Aĺhierdisa», Vitaŭt nidzie siabie nie padpisvaje Vitaŭtasam. Dy i sami imiony kniazioŭ paroj ŭpisvajucca chutčej u ruskuju “skandynaŭskuju” tradycyju, čym u miascovuju balckuju: Hiedymin — Heideman, Aĺhierd — Holger.

Piačatka Vialikaha kniazia Aĺhierda
Piačatka Vialikaha kniazia Aĺhierda (1296-1377)

Daminujučaja ŭ VKL relihija — “ruskaja” artadoksija z Balharyi, a paslia zasnavanaje na dadzienaj abradavaj tradycyi Unijactva. Jašče syn Mindaŭha — Vojšalk — stanovicca pravaslaŭnym (i navat manacham, zasnavaĺnikam dziejnaha da hetaha času pravaslaŭnaha manastyra). A Svidryhajla Aĺhierdavič naohul “za Ruś” i pravaslaŭje hramadzianskija vojny suprać svajho “poĺskaha” brata razviazvaje. Jacviažskaje pachodžannie kniazioŭ? Nu tak znakamityja Andrej i Dzmitryj Aĺhierdavič — “syny Aĺhierdavy, a ŭnuki my Hiediminovy, a praŭnuki my Skolomiendovy”* — va ŭsiu zmahajucca “za ziamliu za Ruskuju, i za vieru chryscijanskuju, i za kryŭdu vialikaha kniazia Dzmitryja Ivanaviča.”* I navat maskoŭski kniaź Ivan IV Hrozny hanaryŭsia pruskim pachodžanniem svaich prodkaŭ, jak i mnohija inšyja znatnyja rody Maskovii. I hetak daliej… Inšymi slovami, paŭsiudy suceĺna “ruski” ŭplyŭ, kuĺturny, palityčny, relihijny, jaki pastupova zmianiaŭsia na inšy slavianski ŭplyŭ — poĺski. I u hetym usim litoŭcam zastavalasia toĺki adno: usimi mahčymymi srodkami zachavać svaju identyčnasć va ŭmovach žorstkaj kuĺturnaj ekspansii, pakuĺ ich arystakratyja slavianizavalasia. Dakladna takaja ž meta byla i ŭ prusaŭ, i ŭ livaŭ z kuršami, jakija žyli ŭ susiednich dziaržavach, jakim jany dali nazvy i, ulasna, amaĺ boĺš ničoha.

Hramata vialikaha kniazia Litoŭskaha Vitaŭta
Hramata Vialikaha kniazia Litoŭskaha Vitaŭta (1427)

Z inšaha boku hnieŭna zapiarečać “a čamu raptam TAK?!” apanienty hetych samych “žamojtaŭ, jakija skrali našu historyju.” Alie znoŭ zakliču być realistami i pryznać, što ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim nie bylo nikoha “druhoha hatunku.” I litoŭcy byli takimi ž paŭnapraŭnymi hramadzianami, jak i inšyja — takimi ž “litvinami.” Heta byli i ich taksama kniazi, i ich bitvy, i ich pieramohi, i ich parazy. Chtości z ich stahoddziami z pakaliennia ŭ pakaliennie zachoŭvaŭ staražytnuju movu i kuĺturu prodkaŭ, dajučy mahčymasć u budučyni, u epochu krušennia impieryj, zjavicca ulasnaj sapraŭdy nacyjanaĺnaj dziaržavie. Honar im i chvala za heta. Alie mnohija pierajmali daminujučuju u dziaržavie rusinskuju movu, ŭlivajučysia ŭ zjaviŭšujusia ŭ ramkach VKL palityčnuju nacyju, jakaja stala paslia bielarusami, dadaŭšy ŭ jaje niamala balckich kuĺturnych eliemientaŭ. Inšymi slovami, mnohija z tych, chto viadzie z litoŭcami haračyja dyskusii ab spadčynie VkL, mohuć pa svaim pachodžanni sami zjaŭliacca naščadkami “žamojtaŭ” (prusaŭ, jacviahaŭ). U toj ža FRH (Fiederatyŭnaja Respublika Hiermanija) i dahetuĺ boĺš za miĺjon niemcaŭ ličyć siabie naščadkami tych samych asymiliavanych prusaŭ. Dyk čamu ž u niekatorych bielarusaŭ takoje hreblivaje staŭliennie da svaich ža prodkaŭ?

* Cytata z apoviesci “Zadonščyna” — pomnika staražytnaruskaj litaratury kanca XIV — pačatku XV stahoddziaŭ.


Dalučajciesia da kamientaroŭ na Facebook i VK, a taksama da navin ab sviežych publikacyjach u Telegram. Pračytali sami — padzialiciesia z inšymi:

Prakamientavać