Ci sapraŭdy ŭsio nie tak z kupalam Staroha zamka ŭ Hrodna?

Naviny z restaŭracyjnych rabot pa ŭznaŭlienni vonkavaha vyhliadu Staroha zamka ŭ Hrodna ŭ duchu XVI stahoddzia ŭžo daŭno stali padstavaj dlia haračych dyskusij. Nu a mantaž kupalu nad bramaj i zusim uzarvaŭ šmat kamu ich miedyjnuju prastoru. Bo raniej pravaslaŭnyja carkoŭniki ŭžo nie raz “adznačalisia” ustanoŭkaj cybuĺnych kupalaŭ na viežy staražytnych chramaŭ, hruba parušajučy tym samym ich histaryčnaje abličča, a tut nastoĺki chvaravita ŭsprymanaja “ŭschodniaja” forma zjaŭliajecca na adnym sa znakavych pomnikaŭ architektury i historyi adrazu niekaĺkich krain. Tak što, usio sapraŭdy drenna?

Stary zamak u pracesie restaŭracyi
Stary zamak u pracesie restaŭracyi, fatahrafija z partala newgrodno.by

Na samoj spravie dakladnych dadzienych pa vonkavym vyhliadzie zamka praktyčna nie zachavalasia, i šmat u čym davodzicca abapiracca na dosyć biednuju infarmacyju, mnohaje paprostu dadumyvajučy, što pryvodzić u liutasć prychiĺnikaŭ “u dakladnasci, jak bylo, abo liepš naohul nijak.” U liubym vypadku, jak by ni staralisia, my atrymajem vynik, toĺki nabližany da aryhinalu, i navat nie budziem peŭna viedać, dzie i nakoĺki pamylilisia. Kali kazać ab zlaščasnym kupalie, jaho forma, stvoranaja ŭ časy praŭliennia Stefana Batoryja (1575–1586), nam viadomaja ŭ pieršuju čarhu pa hraviury Tamaša Makoŭskaha, jaki zachavaŭ dlia naščadkaŭ panaramu Hrodna ŭ pačatku XVII stahoddzia. Mienavita na hetu krynicu ŭ asnoŭnym i abapirajecca ciapierašni prajekt restaŭracyi.

Frahmient panaramy Hrodna
Frahmient panaramy Hrodna Tamaša Makoŭskaha (Tomasz Makowski), 1600 hod

I kupal na hetaj hraviury maje literaĺna “pravaslaŭny” abrys, jaki vyklikaje ŭ našych liudziej ŭstojlivuju asacyjacyju mienavita z Maskoŭskaj chramavaj architekturaj, pa boĺšaj častcy zusim nie ulascivaj ziemliam Bielarusi. Niadziŭna, što mnohija prapanovy restaŭrataraŭ (u tym liku i pieršapačatkovaja viersija ciapierašniaha prajekta) addavali pieravahu boĺš “zachodnickim” traktoŭkam formy zaviaršennia hetaj zlaščasnaj viežy. Toĺki ŭmiašannie poĺskich spiecyjalistaŭ zmianila situacyju ŭ bok histaryčna boĺš dakladnaha varyjantu.

Rekanstrukcyja vyhliadu častcy Staroha zamka
Rekanstrukcyja vyhliadu častcy Staroha zamka aŭtarstva P. Tatarnikava pa materyjalach N. Volkova

Alie davajcie razbiaremsia z tym, ci sapraŭdy prabliema va ŭplyvie maskoŭskaha dojlidstva, i ci nie mahla padobnaja “cybulina” zjavicca calkam biez ahliadki na votčynu Ivana Vasiĺjeviča. Viadoma, što ŭ 80-ch hadach XVI stahoddzia pa inicyjatyvie samoha Stefana Batoryja, jaki faktyčna abraŭ Hrodna svajoj karalieŭskaj rezidencyjaj, zamak byŭ pierabudavany ŭ styli niamieckaha mańjeryzmu pa prajekcie aŭstryjskaha architektara Jozefa Rojtena. Apošniaje vyklikaje ŭ niekatorych peŭny sumnieŭ, adnak u prysiažnych knihach Ĺvova mienavita Jozef Rojten byŭ z 1589 hodzie zhadany jak “Sacrae Regiae Maiestatis Murator et Architectus in Arce Grodnensis” (Jaho Karalieŭskaj Vialikasci budaŭnik i architektar zamka hrodzienskaha). Taksama ŭ aktach litoŭskaj mietryki jon byŭ zhadany ŭ 1592 hodzie jak “budaŭnik kasciola hrodzienskaha” — toj samaj Fary Vitaŭta, zbudavanaj pa rasparadženni usio taho ž Stefana Batoryja na miescy pieršapačatkovaha draŭlianaha kasciola i zniščanaj varvarami ŭ 1961 hodzie.

Tak ci moh dadzieny architekturny pryjom być uplyvam mienavita aŭstryjskaj architekturnaj školy — svojeasablivaj “vyčvarnasciu” niamieckaha mańjeryzmu? Na samoj spravie heta, calkam mahčyma, tak i josć. Zirnicie, napryklad, na aŭstryjski zamak Šjonbiueĺ (Schloss Schönbühel), razmieščany na paŭnočnym uschodzie Aŭstryi ŭ 59 kilamietrach ad vioski Rojten.

Schloss Schönbühel
Zamak Šjonbiueĺ (Schloss Schönbühel)

Ci mahla architektura dadzienaha zamka natchnić Jozefa Rojtena na prajekty, uvasoblienyja im u Hrodna? Viadoma, my nie možam ni scviardžać heta, ni abvierhnuć. Alie faktam zastajecca toje, što padobnaja forma kupala isnavala dalioka nie toĺki ŭ Rasijskaj architekturnaj tradycyi, i ŭlascivaja dalioka nie toĺki kuĺtavym zbudavanniam. Da taho ž josć istotnyja adroznienni ad maskoŭskich pravaslaŭnych chramaŭ: najaŭnasć hraniaŭ na kupalie i dyjamietr cybuliny, adpaviedny habarytam viežy. Abiedzvie hetych detali ŭlascivyja kupalam i ŭ Hrodna, i na zamku Šjonbiueĺ.

Hraviura zamka Šjonbiueĺ
Hraviura zamka Šjonbiueĺ aŭtarstva Hieorha Matyjasa Fišera (1628-1696) z vydadzienaha im u 1672 hodzie zbornika “Topographia archiducatus Austriae Inferioris modernae”

A žadajučym zapiarečyć, što svoj sučasny vyhliad dadzieny zamak atrymaŭ u vyniku rekanstrukcyi ŭ pieršaj palovie XIX stahoddzia, varta aznajomicca z hraviuraj 1672 hoda aŭtarstva viadomaha aŭstryjskaha kartohrafa i hraviora Hieorha Matyjasa Fišera (Georg Matthäus Vischer), dzie Šjonbiueĺ namaliavany ŭ svaim papiarednim uvasablienni. Jak bačycie, u XVII stahoddzi zamak nie toĺki mieŭ zachavaŭšysia i dahetuĺ kupal centraĺnaj viežy, alie cely šerah analahičnych “cybulin” ŭpryhožvaŭ i inšyja jaho viaršyni. Da taho ž Šjonbiueĺ naohul nie zjaŭliajecca adzinym u svaim “pravaslaŭnym” rodzie — mnohija z dahetuĺ isnujučych aŭstryjskich zamkaŭ mohuć pachvalicca padobnymi architekturnymi rašenniami. Napryklad, Artštetten (Schloss Artstetten), Forchtenštajn (Burg Forchtenstein), Hlohnic (Schloss Gloggnitz), Chartchajm (Schloss Hartheim) abo Liembierk (Schloss Lemberk) u Čechii. A kali pahartać inšyja hraviury Hieorha Matyjasa Fišera, to padobnych architekturnych pryjomaŭ u aŭstryjskim zamkavym dojlidstvie vyjavicca tym boĺš niamala.

Hraviury zamkaŭ aŭtarstva Hieorha Matyjasa Fišera (1628-1696)

Prosta Šjonbiueĺ u jakasci prykladu najboĺš blizki ciapierašniamu architekturnamu ŭvasablienniu Staroha zamka ŭ Hrodna. I nikoha jaho zniešni vyhliad nie biantežyć i nie advaročvaje. Tamu davajcie pakuĺ prosta pačakajem zakančennia pieršaha etapu restaŭracyi, kali pracy ŭ hetaj častcy zamka buduć calkam zavieršanyja, a ludžanaja miedź pakryccia samoha kupala naturaĺnym čynam paciamnieje i stracić niedarečny ŭ dadzienym vypadku bliask.


Dalučajciesia da kamientaroŭ na Facebook i VK, a taksama da navin ab sviežych publikacyjach u Telegram. Pračytali sami — padzialiciesia z inšymi:

Prakamientavać