Piać pieravah lacinskaha alfavitu dlia bielaruskaj movy

Niesumnienna, kirylica — heta stahoddzi historyi bielaruskaha piśmienstva i nieadjemnaja častka kuĺturnaj spadčyny Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Alie va ŭsie časy prytrymlivannie tradycyj uličvala i patrabavanni prahresu, a ŭ dadzienym vypadku ŭ lacinskaha alfavitu josć cely šerah surjoznych pieravah.

Identyčnasć

Varta razumieć, što nijakaj unikaĺnaj “identyčnasci” u vypadku kirylicy niama — hety alfavit nia byŭ prydumany ŭ VKL ci ŭvohulie jakoj-niebudź z ruskich dziaržaŭ, i nie zjaŭliajecca spadčynaj, ulascivaj vykliučna jakomu-niebudź z dziaržaŭnych utvarenniaŭ, jakija častkova aĺbo calkam razmiaščalisia na terytoryi Bielarusi. Inšymi slovami, ni ŭ jakoje paraŭnannie z armianskaj aĺbo hruzinskaj sistemami piśmiennasci. Da taho ž kirylicaj karystajecca toĺki častka slavianskich narodaŭ, zatoje dadzienuju sistemu da hetaha času praciahvaje vykarystoŭvać cely šerah nieslavianskich moŭ (manhoĺskaja, čačenskaja, inhušskaja i mnohija inšyja), tak što i ahuĺnaj “slavianskaj” identyčnasci taksama nie atrymlivajecca.

Napisanaja na bielaruskaj movie lacinkaj cytata Francyska Skaryny. Fasad Nacyjanaĺnaj biblijateki, Minsk

Naadvarot, u vypadku z bielaruskaj movaj vykarystannie lacinki dapamoža padkreslić adrozniennie ad blizkich ruskaj i ŭkrainskaj, zachavaŭšy pry hetym i adroznienni z poĺskim lacinskim alfavitam, značna boĺš istotnyja, čym pamiž kiryličnymi — taja samaja identyčnasć. Užo samo pa sabie toje, što ŭ Bielarusi josć aficyjnaja lacinskaja sistema piśmiennasci, surjozna adroznivaje našu krainu ad Rasii i Ukrainy.

Histaryčnyja tradycyi

Chaj kirylica i byla lia vytokaŭ piśmienstva i knihadrukavannia na terytoryi Bielarusi i byla pieršaj abetkaj niepasredna dlia pramoha prodka bielaruskaje movy, alie tradycyi vykarystannia lacinskaha alfavitu ŭ VKL taksama dosyć značnyja i sychodziać uhlyb stahoddziaŭ až da časoŭ Liublinskaj unii (1569 hod). Navat boĺš: lacinka šyroka vykarystoŭvalasia ŭ XIX stahoddzi — niepasredna ŭ časy stanaŭliennia sučasnaj bielaruskaj litaratury i burnaha rostu nacyjanaĺnaj samasviadomasci bielaruskaha naroda. Na lacinkie vydavalasia pieršaja hazieta na bielaruskaj movie “Mužyckaja praŭda” (1862–1863), paralieĺna z kirylicaj na joj vychodzila “Naša Niva” (1906–1915), lacinkaj drukavalasia hazieta “Homan” (1916–1918), vydavalisia zborniki bielaruskich paetaŭ i hetak daliej.

Nasa Niwa
Hazieta “Naša Niva,” vypusk 18 studzienia 1912 hoda

Pieršaja hramatyka bielaruskaj movy byla stvorana ŭ 1918 hodzie Branislavam Taraškievičam (potym akademikam AN BSSR) praktyčna adnačasova dlia lacinskaha i (krychu pazniej) dlia kiryličnaha alfavitaŭ. Takim čynam, možna scviardžać, što lacinica dlia sučasnaje bielaruskaje movy zjaŭliajecca, jak histaryčna sklalasia, pieršapačatkova ulascivaj sistemaj napisannia. I toĺki palityka ŭ SSSR abumovila daminujučaje stanovišča kirylicy praktyčna va ŭsich respublikach Sajuza.

Zručnasć vykarystannia

Niama niejkaj “vyhady” dlia vykarystannia kirylicy ŭ slavianskich movach. My prosta pryvykli da niazručnaha i nielahičnaha, usprymajučy hety stan rečaŭ jak niešta naliežnaje. I navat nie zadumvajemsia, što sam pa sabie kiryličny alfavit — heta tvarennie štučnaje, nadumanaje. Dadzienaja sistema piśma naohul byla zroblienaja zusim nie dlia “jak liepš” i nie z ulikam niejkich moŭnych asablivasciaŭ, a prosta “nasupierak Rymu.” Paprostu ŭ IX stahoddzi išla baraćba za relihijny ŭplyŭ na slavian pamiž ŭsio boĺš raźbiahajučychsia ŭ supiarečnasciach Rymskaj i Kanstantynopaĺskaj cerkvami. Stvarali dadzieny alfavit pieršapačatkova dlia relihijnaj ekspansii na Maraviju, alie tam (i z pravaslaŭjem, i z kirylicaj) u vyniku ničoha nie atrymalasia. Zatoje ŭ Balharyi spatrebilasia i pryžylosia, a potym i zaliežnuju ad ekanamičnych suviaziaŭ z Kanstancinopaliem Ruś atrymalasia chryscić pavodlie hreckaha abradu, zabiaspiečyŭšy relihijnaj litaraturaj balharskaha pachodžannia.
Technična ž stvarennie dadzienaj abetki ŭ peŭnym sensie nahadvaje “hamunkula” doktara Frankienštejna. Za asnovu byŭ uziaty hrečaski alfavit, calkam dlia slavianskich moŭ niepadychodny, jaki dapoŭnili jak lacinskimi tak i naohul nieŭstanoŭlienaha pachodžannia litarami. Pazniej pradprymalisia nieadnarazovyja sproby pryviesci kiryličny alfavit ŭ paradak i vykinuć lišniaje — napryklad, reforma hramadzianskaha šryfta 1708 hoda ŭ Rasii, vyklikanaja spantannym pierachodam 1680–1690-ch hadach adukavanaj častki rasiejskaha nasieĺnictva na lacinku, aĺbo savieckaja reforma 1918 hodu, dziakujučy jakoj znikli takija “niezamiennyja” litary, jak Ѣ, Ѳ, Ѵ.

I ŭsio roŭna ŭ kirylicy (u tym liku i ŭ bielaruskaj jaje viersii) zastalosia niamala lišniaha i nielahičnaha. Napryklad, litary Е (Є), Ё, Ю, Я — heta banaĺna adnačasova йэ, йо, йу, йа u pačatku sloŭ ci paslia miakkaha abo cviordaha znaka (u vypadku z bielaruskim — apostrafa) i ьэ, ьо, ьу, ьа ŭ siaredzinie sloŭ. U kožnym z vypadkaŭ vyhliadajuć adnoĺkava, alie čytajucca pa-roznamu. A ŭ toj ža ruskaj movie josć jašče i vykliučenni nakštalt usialiakich “йод” abo “йогурт,” dzie pišuć usio ž taki mienavita “йо” zamiest “ё.” U lacincy ž usio prosta: je, jo, ju, ja aĺbo ie, io, iu, ia. I nijakich miakkich i cviordych znakaŭ, apostrafa i lišnich litar alfavitu, a taksama pravilaŭ z vykliučenniami ŭ napisanni.
Abo pary litar ж/зч/цш/с — huki padobnyja (lahapiedy nie daduć schlusić), alie ŭ litarach ni namioku na heta. U lacincy ž my majem pary ž/z, č/c, š/s — zjaŭliajecca lohika. Pry hetym, kali niama mahčymasci pastavić “hačak” nad litaraj, sens pry čytanni ŭsio roŭna budzie zrazumiely. Pa takim ža pryncypie ŭ ruskaj movie, napryklad, naohul admaŭliajucca ad litary Ё.

World Wide Web

Varta pamiatać, što my žyviem u stahoddzie ličbavych technalohij. I pry ŭsim imknienni da zachavannia nacyjanaĺnaj identyčnasci (u čym kirylica, jak zhadvalasia vyšej, i biez taho nie šmat dapamahaje) nie varta abciažarvać svajo žyccio. Reaĺnasć takaja, što mienavita lacinski alfavit najboĺš raspaŭsiudžany ŭ kamputarnaj technicy i ŭsim z joju zviazanym — sistemy ŭvodu dadzienych, movy prahramavannia, damiennyja imiony internet-resursaŭ, sistemy ličbavaha vydaŭnictva i hetak daliej. Navat kamputarnyja šryfty, jakija vykarystoŭvajucca ŭ dyzajnie i palihrafii, u boĺšasci svajoj pieršapačatkova mienavita lacinskija, a ich kiryličnyja adaptacyi, kali i isnujuć, časciej za ŭsio niasuć na sabie vyrodlivyja “sliady napiĺnika.” Tak ci varta praciahvać sproby vynajsci rovar?

Banaĺna pryhoža

Mienavita tak: lacinskij alfavit značna boĺš estetyčny. I heta nie niejkaje “paklaniennie pierad usim zachodnim” — dadzieny alfavit sapraŭdy prajšoŭ 27 stahoddziaŭ aktyŭnaha razviccia razam z jeŭrapiejskaj navukaj, kuĺturaj, jeŭrapiejskaj cyvilizacyjaj. Sotni tysiač pomnikaŭ piśmienstva na dziasiatkach roznych moŭ, bahatyja tradycyi kalihrafii, zaradžennie i razviccio hrafičnaha dyzajnu i samoj pa sabie estetyki drukavanaha slova — u sukupnasci heta daje takuju bahatuju i niepaŭtornuju spadčynu, jakuju skapijavać na tym ža ŭzroŭni paprostu niemahčyma.


Dalučajciesia da kamientaroŭ na Facebook i VK, a taksama da navin ab sviežych publikacyjach u Telegram. Pračytali sami — padzialiciesia z inšymi:

Prakamientavać