Bielaja Ruś i Litva ŭ XVII-XVIII stahoddziach

Jan Matejko - Szymon Starowolski z Karolem Gustawem

Mnohija ličać, što ideja “Bielarusi” paŭstala toĺki paraŭnaĺna niadaŭna i ci liedź nie na pustym miescy. Niekatoryja ŭ dadatak pierakananyja, što dadzienuju nacyjanaĺnuju nazvu nam naviazala Rasija paslia padzielaŭ Rečy Paspalitaj u miežach palityki rusifikacyi. Alie ci sapraŭdy heta tak?

Tut nie budzie nijakich zdahadak, a toĺki histaryčnyja dakumienty z časoŭ, niepasredna papiarednich XIX stahoddziu — vieku burnaha roskvitu nacyjanaĺnaha budaŭnictva ŭ Jeŭropie. Hetyja histaryčnyja sviedčanni datyčacca taponima “Bielaja Ruś” u dačynienni mienavita da ziemliaŭ ciapierašniaj Bielarusi, jak bazisu farmiravannia etnonima “bielarusy.” Chtości moža z samaha pačatku zapiarečyć “a voś i Maskovija siabie nazvala kaliści Bielaj Russiu, i Naŭharodskija ziemli kaliści tak adznačalisia.” Alie nas u dadzienym vypadku pavinna cikavić u pieršuju čarhu toje, što hety termin aznačaŭ niepasredna na našych ziemliach, dlia našych prodkaŭ i niepasredna ŭ časy zalatoha vieku i zaniapadu Vialikaha kniastva Litoŭskaha. Tamu razhliedzim tyja histaryčnyja voblasci, jakija sfarmavalisia ŭ ramkach hetaj dziaržavy i raŭnapraŭna dzialili pamiž saboj jaje terytoryju.

Zhadki “Bielaj Rusi” zjaŭliajucca ŭ roznych krynicach i raniej za XVII stahoddzie. Napryklad, jašče ŭ 1586 hodzie Salamon Rysinski — pazniej viadomy faĺklaryst, paet-lacinist, aktyŭny prychiĺnik pratestantyzmu — pry pastuplienni ŭ Aĺtdorfski univiersitet padpisaŭsia jak Leucorussus (bielarus), što ličycca jašče i pieršym aficyjna zadakumientavanym užyvanniem dadzienaj nacyjanaĺnaj samanazvy, a pazniej nazvaŭ u pryvatnaj pierapiscy krainu svajho pachodžannia Leucorossia (Rysinski pachodziŭ z Miadzieĺskaha rajona). A ŭžo ŭ pačatku XVII stahoddzia papski nuncyj u Varšavie de Tores ŭ liscie ŭ Rym (datavanym 1622 hodam) adznačaŭ: “Bielaja Ruś, što praciahvajecca ad Ryhi, stalicy Lifliandyi, da maskoŭskaj miažy i ŭkliučaje Polack, Oršu, Viciebsk, Mahilioŭ…”

Pieršaje z viadomych nam padrabiaznaje apisannie hetaj voblasci Litvy sklaŭ Šymon Staravoĺski (1588–1656) — viadomy historyk i publicyst, asabisty sakratar vialikaha hietmana litoŭskaha Jana Karalia Chadkieviča. U svajoj knizie 1632 hoda “Poĺšča, ci apisannie stanu karalieŭstva Poĺskaha” (Polonia sive status regni Poloniae descriptio) jon adnios da “Bielaj Rusi” šesć vajavodstvaŭ: Navahrudskaje, Mscislaŭskaje, Viciebskaje, Minskaje, Polackaje i Smalienskaje; pry hetym Trokskaje, Vilienskaje i Bresckaje vajavodstva adniesieny niepasredna da Litvy (pa spasylcy dastupny pieraklad dadzienaj knihi z latyni na poĺskuju movu).

Schiema administracyjnaha padzielu Vialikaha kniastva Litoŭskaha. Vajavodstvy Litvy: Vilienskaje (1), Trokskaje (2), Bresckaje (3); Vajavodstvy Bielaj Rusi: Navahrudskaje (4), Minskaje (5), Mscislaŭskaje (6), Smalienskaje (7), Viciebskaje (8), Polackaje (9); Žamojć (10).

Trecim histaryčnym rehijonam u skladzie Vialikaha kniastva zjaŭliajecca Samahicija (Žamojć). Viadoma, hetyja ziemli byli surjozna adasoblieny i valodali davoli “dvaistym” (nie vajavodstva, alie z pravami hetaha) statusam samakiravannia, ad čaho mnohija addajuć pieravahu ich da VKL i zusim nie adnosić. Taksama i Šymon Staravoĺski ŭ svajoj pracy naohul nie zviazaŭ dadzienuju voblasć z Litoŭskim Kniastvam, pieraličyŭšy asobna pamiž Mazovijaj i Infliantami, Adnak viadoma, što ŭ redakcyi Statuta VKL 1588 hoda (u adrozniennie ad viersii 1566 hoda, dzie zhadvalisia toĺki litviny i rusiny) žamojty taksama byli pieraličany naroŭni z inšymi jak paŭnapraŭnyja ŭradžency Kniastva.

…v tom państvie Vielikom kniazstvie Litovskom i vo vsich ziemliach, jemu prisluchajučych, dostojnostiej duchovnych i svietskich horodov, dvorov, hruntov, starostv, dieržav, vriadov ziemskich i dvornych posiesyj abo v dieržańje i poživańje i viečnostiej žadnych čužoziemcom i zahraničnikom, ani susiedom toho państva davati nie majem. Alie to vsie my i potomki našy, vielikije kniazi litovskije, davati povinni toĺko Litvie, Rusi, Žomojti, rodičom starožitnym i urožjencom Vielikoho kniazstva Litovskoho i inych ziemĺ, tomu Vielikomu kniazstvu naliežačych.

(Statut VKL, 1588, Razdziel 3, Artykul 12)

Niamiecki matematyk i kartohraf Andreas Cellarius ŭ svajoj knizie “Karalieŭstva Poĺskaje i Vialikaje Kniastva Litoŭskaje” (Regni Poloniæ, Magnique Ducatus Lituaniæ) u 1652 hodzie pryvodzić padrabiaznaje apisannie tych ža vajavodstvaŭ u skladzie Bielaj Rusi (star. 408 u Google Books) — Navahrudskaje, Mscislaŭskaje, Viciebskaje, Minskaje, Polackaje i Smalienskaje. I hetak ža pakidaje za Litvoj (star. 249) Trokskaje, Vilienskaje i Bresckaje vajavodstvy. Žamojć taksma razmieščana asobna praktyčna ŭ samym kancy knihi (star. 583). Tak što apisany Šymonam Staravoĺskim terytaryjaĺny padziel Rečy Paspalitaj na histaryčnyja voblasci ŭ siaredzinie XVII stahoddzia zjaŭliajecca ŭžo davoli raspaŭsiudžanym.

Pačatak XVIII stahoddzia. Da padzielaŭ Rečy Paspalitaj zastajucca ličanyja dziesiacihoddzi. Pa vynikach Andrusaŭskaha pieramirja (1667) i Viečnaha miru (1686) kančatkova stračana Smalienskaje vajavodstva. Siebiež, Nievieĺ i Vieliž pierachodziać u pracesie vojnaŭ i pieramirjaŭ z adnoj dziaržavy ŭ druhuju. Takim čynam, paŭnočnaja i ŭschodniaja miažy Bielaj Rusi prychodziać praktyčna da sučasnaha stanu dziaržaŭnych miežaŭ Bielarusi. Što i znachodzić adliustravannie ŭ pracach sučasnikaŭ. Napryklad, karta 1720 hoda (maliunak u vysokim razroznienni pa spasylcy) vydaviectva “Ioh. Baptisto Homanno,” zasnavanaha ŭ 1702 hodzie niamieckim kartohrafam Ijahanam Baptystam Homannam (1664–1724), haloŭnym hieohrafam Sviaščennaj Rymskaj Impieryi pry dvary impieratara Karla VI.

Nasielienyja punkty Bielaj Rusi na karcie Rečy Paspalitaj (1720). U skladzie sučasnaj Bielarusi: Minsk (1), Polack (2), Viciebsk (3), Vorša (4), Mscislaŭ (5), Mahilioŭ (6), Homieĺ (7), Mazyr (8), Babrujsk (9), Sluck (10), Navahrudak (11), Slonim (12), Vaŭkavysk (13); U skladzie Rasii: Siebiež (14), Nievieĺ (15), Vieliž (16), Smaliensk (17).

Charakterna, što ŭ hetaj karcie pakazanyja nie prosta vajavodstvy, alie niepasredna histaryčnyja voblasci dziaržavy, siarod jakich Bresckaje vajavodstva vydzieliena ŭ asobnuju — Polesia (Paliessie). Hety vieĺmi važny dlia ciapierašniaj Bielarusi rehijon, histaryčna zviazany z jacviažskich pliemiem paliaksian, u našy dni častkova padzielieny z Poĺščaj i Ukrainaj.

Nasielienyja punkty Paliessia na karcie Rečy Paspalitaj (1720). U skladzie Bielarusi: Brest (1), Kobryn (2), Pinsk (3); U skladzie Ukrainy: Dubravica (4); U skladzie Poĺščy: Biala Padliaska (5).

Terytoryi Trokskaha i Vilienskaha vajavodstvaŭ na dadzienaj karcie paznačanyja jak “Lithvania Propria.” Takim čynam, tut lakalizavanaja niepasredna Litva jak histaryčnaja voblasć, jakaja zjaŭliajecca jadrom usiaho Litoŭskaha kniastva (pa analohii z “Vialikaj Poĺščaj” — histaryčnaj voblasciu, jakaja ličycca vytokam poĺskaj dziaržavy). Sučasnaj Bielarusi dastalasia dosyć značnaja častka hetaha rehijonu, jakaja ŭkliučaje Hrodna, Lidu, Smarhoń, Kreva, Braslaŭ. Adnak Viĺna, Troki, Koŭna ciapier addzielienyja miažoj. U ramkach sučasnaj Litoŭskaj Respubliki vialikaja častka hetaha rehijonu, u tym liku i Viĺna (Vilnius), z XIX stahoddzia nazyvajecca “Dzukija” — praz rodnaje dlia bielarusaŭ “dziekannie” ŭ vymaŭlienni miascovaha nasieĺnictva.

Nasielienyja punkty histaryčnaj Litvy na karcie Rečy Paspalitaj (1720). U skladzie Litoŭskaj Respubliki: Viĺna/Vilnius (1), Koŭna/Kaunas (2), Viĺkamir/Ukmergė (3), Saliečniki/Šalčininkai (4), Troki/Trakai (5), Svianciany/Švenčionys (6), Biržy/Biržai (16); U skladzie Bielarusi: Hrodna (7), Lida (8), Ašmiany (9), Smarhoń (10), Miadzieĺ (11) Pastavy (12), Vidzy (13), Braslaŭ (14), Maladziečna (15).

Pry hetym vialikaja voblasć z centram u Biržach (Biržai), pamiežnaja z Livonijaj i Kurliandyjaj, jakuju zvyčajna pryniata adnosić da Trockaha vajavodstva, na dadzienaj karcie zjaŭliajecca častkaj Žamojci, znachodziačysia za miežami “Lithvania Propria.” I heta nie adzinkavy vypadak. Napryklad, dadzienaja asobnaja karta Žamojci i Kurliandyi 1659 hoda, pradstaŭlienaja nižej.

Frahmient karty Žamojci i Kurliandyi (1659) aŭtarstva francuzskaha kartohrafa Nikalia Sansona (Nicolas Sanson)

Takim čynam, sučasnaja Bielaruś zajmaje nie toĺki praktyčna ŭsiu terytoryju Bielaj Rusi XVII-XVIII stahoddzia, histaryčnaj voblasci Vialikaha kniastva Litoŭskaha, alie i častkova ŭkliučaje ŭ siabie adnačasova adrazu niekaĺki rehijonaŭ toj dziaržavy, u tym liku i značnuju častku ziemliaŭ, na jakich jana zaradzilasia — pieršapačatkovaj Litvy.

Bielaja Ruś, Litva i Paliessie ŭ miežach sučasnaj Bielarusi
Histaryčnyja rehijony Vialikaha kniastva Litoŭskaha ŭ XVIII stahoddzi, jakija častkova ŭvajšli ŭ sklad Respubliki Bielaruś

I budzie niaslušnym zaraz scviardžać, byccam ciapierašniaja nazva dziaržavy zjavilasia namahanniami Rasiei ŭ XIX stahoddzi. Bielaja Ruś sfarmiravalasia ŭ miežach VKL zadoŭha da jaho pazielaŭ, zjaŭliajecca adnym z kliučavych histaryčnych rehijonaŭ Vialikaj Litvy i boĺšaj častkaj jaje terytoryi. Rasija naadvarot spačatku pasprabavala skaracić hety rehijon da miežaŭ Bielaruskaj hubierni (1796–1802), jakaja zajmala ziemli budučych Viciebskaj i Mahilioŭskaj hubierniaŭ (darečy, jak i apisvaŭ Bieluju Ruś vyšejzhadany papski nuncyj ŭ 1622 hodzie), a potym i zusim vykliučyla dadzienaje terytaryjaĺnaje abaznačennie z aficyjnaha ŭžytku. Alie heta ŭžo inšaja historyja, jakaja zasluhoŭvaje asobnaj publikacyi.

* U jakasci tytuĺnaj iliustracyi vykarystany frahmient karciny Jana Matejki “Šymon Staravoĺski i Karl Hustaŭ pierad mahilaj Uladzislava Lakietka” (1858).


Dalučajciesia da kamientaroŭ na Facebook i VK, a taksama da navin ab sviežych publikacyjach u Telegram. Pračytali sami — padzialiciesia z inšymi:

Prakamientavać